Apple en de strafrechter. Over eenvoud in organiseren, beslissen en motiveren

door IvorenToga op 27/11/2012

in Rechtspraak, Uitgelicht

Post image for Apple en de strafrechter. Over eenvoud in organiseren, beslissen en motiveren

Steve Jobs, de grote man achter het computerbedrijf Apple, was gebiologeerd door schoonheid, eenvoud, integratie van software en, hardware en het in eigen hand houden van de verkoopbaarheid van het product. Hoe kunnen deze principes inspiratie opleveren voor de organisatie van het strafproces?

De organisatie van het strafproces is complex en soms onnavolgbaar. Tig functionarissen organiseren het werk van de rechter, waarbij de fictie overeind wordt gehouden dat de strafrechter de koning van de rechtspraak is. De grote overhead per gerecht levert niet het beoogde rendement op: de uitval van strafzaken is hoog, de doorlooptijden van de strafzaken zijn beroerd en kosten van het Nederlandse strafproces worden hoger.

De vergelijking met Apple richt zich ook op de software en de verkoop van het recht. De inhoudelijke behandeling van de strafzaak en de uitspraak van het vonnis zijn uit elkaar getrokken. Vrijwel elke strafzaak verloopt langs de volgende lijnen. Iedere procesdeelnemer weet dat de rechter het strafdossier heeft gelezen, maar vrijwel elke strafrechter houdt angstvallig zijn indrukken van de zaak verborgen. Zo niet, dan ligt wraking op de loer. Die indrukken worden bewaard tot het raadkameren met de collega’s, waarna de beslissing indringender dan vroeger wordt gemotiveerd. Aan deze werkwijze kleeft een bijzonderheid. Veel strafrechters spreken elkaar niet voor de zitting over de zaak. Men heeft van elkaar geen idee hoe eenieder de zaak ziet, hoe de behandeling gaat plaatsvinden, waar de zwakke plekken zitten, welke twijfels de andere rechters van de zaak hebben, etc. Bij het sluiten van het onderzoek ter zitting wordt aan de verdachte meegedeeld dat de uitspraak na veertien dagen is, maar dat hij daarvoor niet hoeft te komen. In het vonnis wordt wel kleur bekend en zet de rechter uiteen wat hij van het bewijs vindt en van de ernst van het misdrijf. Bij het uitspreken van de beslissing – door meestal andere rechters dan die de zaak hebben behandeld – is, zoals hem is meegegeven bij de sluiting van het onderzoek, zelden een verdachte aanwezig. Tenslotte komt het vonnis de verdachte zelden onder ogen omdat het niet aan hem wordt toegezonden. Meestal wordt er dus geschreven voor het archief en valt het met de normdemonstratie dus niet mee.
De persoonlijke sensatie van de kwaliteit van het product dat Apple tot in de perfectie in de hardware, software en presentatie nastreeft, verdampt in de rechtspraak door taaksplitsing en “mechanisering”. De kwaliteit van de rechtspraak is over de afgelopen decennia zeker verbeterd, maar wordt dat ook zo door de rechtzoekende en de verdachte in de rechtszaal gevoeld?

Wie de klassieke werkwijze van de strafrechter vergelijkt met een operatie springen direct bepaalde verschillen in het oog. Het lijkt uitgesloten dat de opererende (hoofd)chirurg niet van de collega’s in de operatiekamer weet hoe de onderlinge ideeën over diagnose en operationele aanpak luiden. Men kent elkaars snijtechnieken enz. De meeste rechters hebben geen beeld welke dogmatische instrumentenkist de collega’s benutten bij het bestuderen van het dossier. Wie een collega vraagt of hij het normatieve of het psychisch opzet aanhangt, zal vermoedelijk geen antwoord krijgen. De voorbereiding van de meeste strafzaken vindt op de klassieke wijze plaats, met een individuele voorbereiding door de rechter, een open-eind-behandeling ter zitting, een raadkamer met losse meningen en koppentellen, een conceptvonnis met veel schoonschrijverij voor het archief omdat niemand het leest. Daarmee is weinig sprake van een gezamenlijk ontwikkelde ambachtelijkheid. Soms bekruipt me wel eens de indruk van vernietiging van rechterlijk kapitaal. Hoe kunnen rechters meer zicht op elkaars werkwijze en aanpak in de concrete strafzaken krijgen, op een wijze die ten goede komt aan de terechtzitting en een directere band oplevert met de uitspraak van de zaak in aanwezigheid van de verdachte (analoog aan de Apple stores waarin Apple zeggenschap heeft over de verkoop van het eigen product)?

Waarom wordt er niet ruim voor de zitting beraadslaagd, waarbij de drie rechters en de griffier bijeenkomen om de dossiers collectief voor te bespreken? De week voor de zitting maakt de griffier het conceptvonnis, waarbij alvast de beslissingen waar men het over eens is, in concept worden opgenomen en uitgewerkt. Ter zitting kan de behandeling worden verdeeld onder de leden van de zittingscombinatie. De behandeling is karig en spitst zich toe op opheldering van onduidelijkheden en de uitwisseling van argumenten op punten waar het openbaar ministerie en de verdediging van mening verschillen. Na sluiting van het onderzoek wordt in raadkamer kort beraadslaagd over het requisitoir en pleidooi, en bezien in hoeverre de oorspronkelijke indrukken bijstelling behoeven, waarna zo mogelijk direct mondeling uitspraak wordt gedaan aan de hand van de voorlopige uitkomsten in het conceptvonnis. De verdachte is dan nog aanwezig en alle procespartijen horen meteen de beslissing van de rechter.

Kan vervolgens bij het vormgeven van het definitieve vonnis niet worden gestreefd naar een minimalistisch vonnis dat bij wijze van spreken op twee pagina’s past? Veel van de huidige motiveringsdrift, aangejaagd door de Hoge Raad, levert vooral een overvloed aan loze zinnen en lege overwegingen op. Het overtuigt noch beroert enige lezer of belanghebbende.
Het leidende motto wordt dan niet a la Apple “Think different”, maar “Less is more” of “Minder is Eenvoudiger en Overtuigender”. Rechtspreken is Beslissen luidt het klassieke motto dat helaas de laatste jaren gedevalueerd is door het tweede Beslissen is Motiveren. Motiveren van het onzegbare leidt tot schamelheid en uitgestelde of omfloerste beslissingen.

Het organisatieprincipe van Apple kan meerwaarde hebben voor ons strafproces indien de leden van een meervoudige strafkamer proberen meer zicht te krijgen op elkaars juridische vaardigheden, proberen een strafzaak gezamenlijk voor te bereiden, proberen de behandeling ter zitting indringender te laten zijn en in de zaken die zich daarvoor lenen direct uitspraak te doen. Directer en bondiger rechtspraak kan soms meer overtuigingskracht hebben dan de huidige versnippering van behandeling en uitspraak in lege zittingzalen.

Rinus Otte
Hoogleraar rechtspleging RUG en senior raadsheer Gerechtshof Arnhem

Deze post is de onderdeel van een reeks bijdragen over de rechtspraak en de organisatie daarvan die tegelijk hier en op de blog IvorenToga.nl verschijnen. Reacties worden gesynchroniseerd.

{ 3 reacties… read them below or add one }

1 CR 27/11/2012 om 10:30

Ik begrijp dat het allemaal snel en goedkoop moet, maar waarom moet de strafrechter zich beperken tot punten waarover OM en verdediging van mening verschillen? Dat is een wel erg beperkte opvatting van de rechterlijke taak. Als je als verdachte een slechte advocaat hebt, ben je gesjochten. Dit staat wel heel ver van de Angelsaksische toepassing van het onmiddellijkheidsbeginsel.
Moet de rechter geen verantwoordelijkheid nemen voor het oordeel dat hij velt – de straf die hij oplegt of de vrijspraak die hij bereikt, en waarvoor hij alleen verantwoordelijk is, tegenover de verdachte, de slachtoffers en de maatschappij?

2 M.J. Hoogendoorn 27/11/2012 om 12:32

Een belangrijke klacht ten aanzien van Apple producten is dat ze tevoren zeer zorgvuldig doordacht zijn, maar dat ze vervolgens niets meer van andere marktpartijen slikken. Iets dergelijks lijkt mij het gevaar van de voorgestelde zaaksbehandeling, althans voor zover het de meervoudige kamer in eerste aanleg betreft.

Het belangrijkste bezwaar is, dat de verdediging voorafgaande aan de zitting zijn argumenten nog niet heeft kunnen ontvouwen en voorbereiding dan plaatsvindt louter op basis van het verhaal van het OM. Daarnaast zullen getuigen niet altijd reeds gehoord zijn.

Een tweede bezwaar is, dat een belangrijke meerwaarde van een meervoudige kamer mij nu juist lijkt, dat de rechters met ieder een eigen blik naar de zaak kijken. Die meerwaarde gaat verloren als het college tevoren reeds verschillen van inzicht zoveel mogelijk gladstrijkt. Wat voor zin heeft het voor een ‘dissenter’ om zijn afwijkende invalshoek op zitting te vervolgen als tevoren al duidelijk is dat zijn collega’s daar niet veel in zien.

Het eerste bezwaar zou ondervangen kunnen worden door een schriftelijke standpuntwisseling vooraf en het zoveel mogelijk horen van alle getuigen bij de RC, al is het horen van getuigen voor een andere rechter dan de uiteindelijke beslisser(s) verre van optimaal. Je krijgt dan en een soort bestuursrechtelijke wijze van zaaksbehandeling. Iets dergelijks gebeurt natuurlijk al bij ontnemingsvorderingen.

Het tweede bezwaar lijkt mij moeilijker te ondervangen. Of je zou een MK in eerste aanleg sowieso moeten afschaffen.

3 Rinus Otte 02/12/2012 om 22:29

Het organiseren van de voorgestelde werkwijze is tijdrovender dan de klassieke werkwijze waarbij de rechter een dag voor de zitting nog eens de dossiers opent. Dit model werkt evenmin sneller omdat er minder strafzaken op een zitting kunnen worden geplaatst. Er moet immers tijdens een zitting, tussen de strafzaken door, tijd genomen worden om te zien of die ene zaak zich leent voor onmiddellijke uitspraak. Het werk op de tekentafel van Apple leidt tot isolement van de andere marktpartijen, zo is de begrijpelijke twijfel van Hoogendoorn. Ik kan die twijfel niet weerleggen tot er proefondervindelijk een iets andere wijze van werken wordt beproefd. Thans worden strafrechters echter tot in detail over de validiteit van de voorliggende rechtsvragen voorgelicht door de voorbereidingsnota van de griffier en door losse indrukken die rechters tevoren elkaar meegeven. Mijn pleidooi geldt ook alleen die strafzaken die zich ervoor lenen. Het (beperkte) experiment dat mij voor ogen staat vindt plaats in zittingsrijpe zaken, waarin getuigenverhoren reeds zijn afgerond. De wisseling van argumenten ter zitting is van het grootste belang, maar voor een ervaren strafrechter is op grote afstand te voorzien welke argumenten zich in de strafzaak (gaan) voordoen en daarop dient hij zich bij de voorbereiding van het dossier grondig te prepareren. Het wikken en wegen begint al bij de eerste pagina’s van het dossier. Verder is van belang dat dit experiment niet bedoeld is om gedachtevorming dood te slaan of de mogelijkheid uit te sluiten om ambtshalve bepaalde zaken aan de orde te stellen. Integendeel. De crux is het beter voorbereiden van de behandeling ter zitting én het zo mogelijk direct uitspraak doen in het belang van de procespartijen. Dit laatste gebeurt nu al en zowel verdachte als raadsman zijn daar vrijwel altijd zeer tevreden over. Die betere voorbereiding houdt niet in dat een dissenter zich tevoren al overruled moet voelen. Als in de Apple-zaken het aansluitend raadkameren niet eenvoudig tot besluitvorming leidt, dient de zittingscombinatie terug te keren in de zittingzaal en mee te delen dat de uitspraak toch wordt gesteld op veertien dagen.
Ik keer terug naar mijn openingszin. Vernieuwen om het vernieuwen zelf leidt tot teleurstellingen. Op kleine schaal proberen te vernieuwen om de klassieke ratio van het strafproces proberen beter te recht te doen is niet verkeerd, zelfs broodnodig om daarna misschien weer terug te keren naar de huidige werkwijze. Op voorhand vasthouden aan het bestaande mag echter nooit het credo zijn.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: