Boekbespreking: Oranje tegen de Zonnekoning.

door FTG op 09/01/2017

in Haagse vierkante kilometer, Recensies

Post image for Boekbespreking: Oranje tegen de Zonnekoning.

1688 was geen topjaar voor Jacobus II (of, zoals Engelsen hem halsstarrig blijven noemen, James II). Hij was nog maar een paar jaar koning, maar had reeds een groot deel van de Engelsen tegen zich in het harnas gejaagd. Hij was een katholiek en benoemde steeds meer mede-katholieken (in strijd met het recht overigens) op belangrijke posities. De leden van de protestantse bovenlaag zagen dit als een grote bedreiging voor hun positie. Bovendien probeerde hij een staand leger op te bouwen, hetgeen in Engeland zeer ongebruikelijk was, om zo minder afhankelijk te zijn van het parlement. Dit wees erop dat hij er naar streefde een absoluut vorst te worden, zoals Lodewijk XIV in Frankrijk. Dit viel evenmin in goede aarde.

Willem III was stadhouder van de belangrijkste provincies van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Bovendien was hij op diverse manieren verbonden aan het Engelse koningshuis. Zijn moeder was een zus van de huidige en vorige koning en zijn vrouw, Mary, was de oudste dochter van de koning en eerste in de lijn van de troonopvolging. De republiek en Willem waren betrokken bij diverse conflicten met Frankrijk, dat ten koste van de republiek op zoek was naar machtsuitbreiding. Van Engeland kreeg de republiek daarbij weinig steun, vooral omdat Jacobus van Lodewijk grote subsidies kreeg die zijn afhankelijkheid van het Engelse parlement moesten verkleinen.

In 1688 viel Willem, min of meer op uitnodiging van een groep vooraanstaande Engelsen, met een leger Engeland binnen. Echte strijd hoefde er niet geleverd te worden, omdat de commandanten van Jacobus één voor één overliepen naar Willem. Jacobus stond er dus vrijwel helemaal alleen voor: bijna iedereen die hem nabij stond had zich aangesloten bij de invasiemacht. Willem was zijn schoonzoon en zijn neef, Mary was zijn oudste dochter. De meesten van zijn vertrouwelingen, waaronder Lord Churchill, de latere hertog van Marlborough en de Hertog van Grafton, een bastaardzoon van Karel II, liepen eveneens over.

Ook zijn enige andere dochter, de latere koningin Anne, en haar man sloten zich aan bij Willem. Dat laatste illustreerde vooral de hopeloosheid van de positie van Jacobus. Anne was getrouwd met prins George van Denemarken. Een goeiige lobbes, maar verder indolent, leeghoofdig en zonder enig eigen initiatief. Zijn favoriete stoplap als hem willekeurig welk nieuws werd gebracht was: “est-il-possible?” Toen hem het nieuws werd verteld dat de hertog van Grafton was overgelopen, riep hij uit: “Grafton? Est-il-possible?” Toen hij hoorde dat Churchill was overgelopen: “Churchill? Est-il-possible?”. Deze gewoonte leverde hemde bijnaam “Est-il-possible?” op.

Karel II, de voorganger van Jacobus, was evenmin onder de indruk van George. Karel “had tried him, drunk and sober, but, Gods fish! (de favoriete krachtterm van Karel) There is nothing in him!”. De psychologische klap dat zelfs iemand met zo weinig eigen initiatief en inhoud overliep moet wel groot zijn geweest. Toen Jacobus het nieuws hoorde riep hij uit: “What, Est-il-possible gone too?”.

Enige maanden later was Willem koning van Engeland en was zijn vrouw koningin. Waarom viel Willem aan het hoofd van een leger Engeland binnen? Gewoon, omdat het kon? Deels misschien. Maar deels zal het ook geweest zijn om de dynastieke belangen van zijn vrouw en van hemzelf veilig te stellen. De voornaamste reden lag echter in de strijd die hij voerde tegen Lodewijk XIV. De meest efficiënte manier om van Engeland een betrouwbare bondgenoot te maken is natuurlijk door zelf koning van Engeland te worden.

De strijd tussen Willem en Lodewijk is het onderwerp van het boek “Oranje en de Zonnekoning. De strijd van Willem III en Lodewijk XIV om Europa” van Luc Panhuysen. Het boek gaat over veel meer dan alleen de positie van Willem III in Engeland, sterker nog, de hierboven beschreven anekdote over Prins George komt in het boek niet voor. Het boek richt zich op de complexe machtsverhoudingen in het 17e -eeuwse Europa, waar de republiek tussen vermaald dreigde te raken. Willems voornaamste wapen lag in zijn vermogen om steeds weer nieuwe allianties in het leven te roepen in de strijd tegen Frankrijk. De belangen wisselden voortdurend, zodat steeds weer nieuwe bondgenootschappen ontstonden, met bijvoorbeeld de Duitse keizer en met een aantal soevereine Duitse prinsen en met Spanje, de oude vijand van de republiek.

Het onderwerp van deze allianties is zeer pittige kost, maar Panhuysen weet dit helder en onderhoudend te beschrijven, met af en toe een rake kwinkslag. Hij slaagt daar mede in door de levens van kleurrijke individuen in zijn relaas te verweven. Zo komen we bijvoorbeeld Liselotte van de Palts tegen, de moeilijk hanteerbare schoonzus van Lodewijk, en Schele Betty (Elisabeth Villiers), de vermoedelijke minnares van Willem. Aan de bibliografie te zien heeft Panhuysen geen eigen archiefonderzoek verricht. Het boek lijdt daar echter niet onder. Met behulp van de vele brieven van de hoofdrolspelers en van ander materiaal (zoals verslagen van aan buitenlandse hoven verbonden ambassadeurs) die in de loop der tijd gepubliceerd zijn, is Panhuysen er in geslaagd levendige karakterschetsen te geven van de betrokkenen.

In een boek dat een zo groot scala aan onderwerpen bestrijkt is het bijna onvermijdelijk dat er hier en daar een foutje de tekst binnen sluipt. Panhuysen denkt dat de graaf van Macclesfield, dezelfde persoon is als de burggraaf Mordaunt (p. 312). Macclesfield verbleef in die tijd als banneling op het continent. Mordaunt bevond zich toen echter in Engeland, maar kwam wel enige malen naar de republiek om Willem invasieplannen voor te leggen. Later, na de dood van Willem, voerde hij in de Spaanse successieoorlog de Engelse legers aan in Spanje. Hij was tegen die tijd inmiddels de graaf van Peterborough. Verder neemt Panhuysen aan dat Hampton Court door Hendrik VIII gebouwd is (p. 367). Het is echter gebouwd door Kardinaal Wolsey, die het gebouw na enige subtiele hints van Hendrik aan de koning heeft geschonken.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: