Boekreview: Antony and Cleopatra

door LD op 02/09/2010

in Recensies

Post image for Boekreview: Antony and Cleopatra

Antony and Cleopatra is het nieuwste boek van de Britse historicus Adrian Goldsworthy. Goldsworthy (1969) is vooral bekend van enkele zeer gezaghebbende werken over het Romeinse leger, maar verlegde een aantal jaren terug zijn werkterrein naar meer algemene Romeinse geschiedenis. Vooral politieke geschiedenis had daarbij zijn interesse. De switch leverde de prachtige Caesar-biografie Caesar: The Life of a Colossus (2006) op, alsmede het – in mijn ogen iets minder geslaagde – The Fall of the West (2009), over de ondergang van het Romeinse Rijk in het Westen. Met Antony & Cleopatra stort Goldsworthy zich op een van de beroemdste liefdeskoppels uit de geschiedenis: de Romeinse politicus en militair Marcus Antonius en de Egyptische koningin Cleopatra. Het boek is vooral een politieke geschiedenis, waarin de auteur gedetailleerd ingaat op de rol die beide hoofdfiguren speelden in de ondergang van het door de Ptolemiden geregeerde Egypte en de ondergang van de Romeinse Republiek in de 1e eeuw voor Christus. Goldsworthy is een auteur die vaak gedreven wordt door het verlangen mythes te weerleggen. Rondom Marcus Antonius en Cleopatra zijn in de loop der eeuwen nogal wat van die mythes ontstaan. De twee belangrijkste misconcepties die Goldsworthy in het boek ontzenuwt, zijn de gedachte dat Cleopatra een typisch Egyptische vorstin was en de gedachte dat zij een belangrijke rol in de geschiedenis heeft gespeeld.

Overtuigend toont Goldsworthy aan dat de wijze waarop Cleopatra wordt neergezet in films als Cleopatra (1963) met Elizabeth Taylor historisch totaal onjuist is. Alleen al de naam van de vorstin toont aan dat ze geen Egyptische was: Cleopatra was een afstammeling van Ptolemaeus, een van de generaals van de Grieks-Macedonische veldheer Alexander de Grote die in 332 Egypte – tot dan geregeerd door de Perzen – bij zijn rijk voegde. De heersers van het Ptolemaeïsche Rijk, dat overigens meer omvatte dan alleen Egypte, waren cultureel volledig Grieks. Tussen de Griekse bovenlaag en de Egyptische onderdanen vond nauwelijks vermenging plaats. Sommige autochtone Egyptenaren kregen voorname posities aan het hof en namen Griekse namen aan, maar Cleopatra was volgens de bronnen de eerste farao die het Egyptisch machtig was. Dat maakte haar echter nog niet cultureel ‘Egyptisch’. Ze bleef een door en door cultureel Griekse koningin van een door een Grieks-Macedonische generaal gesticht rijk.

De tweede misconceptie wordt eveneens grondig aangepakt. Cleopatra wordt nogal eens gezien als de heroïsche verdedigster van de vrijheid van Egypte tegenover het agressieve, imperialistische Rome. Volgens Goldsworthy komen dergelijke interpretaties voort uit onze 20e en 21e eeuwse natuurlijke afkeer van wereldrijken, die vaak met veel bloedvergieten bij elkaar veroverd zijn. Hoezeer deze afkeer naar hedendaagse maatstaven ook juist moge zijn, volgens hem is het onjuist het verleden naar dergelijke maatstaven te beoordelen. In het geval van Cleopatra gaat het betoog ook vrijwel direct mank bij gebrek aan feitelijke grondslag, al was het alleen maar omdat Cleopatra zelf voortkwam uit een dynastie die ontstond uit de verdeling van een door de imperialist Alexander de Grote gegrondvest wereldrijk. Cleopatra was zelf ook bepaald niet vies van expansionisme en gebruikte regelmatig Romeinse militaire steun ten eigen bate, niet alleen die van Julius Caesar om haar troon terug te krijgen van haar broer, maar vooral die van Marcus Antonius om verloren gebieden terug te krijgen en invloed over streken als Judaea te verwerven. Een belangrijke conclusie van Goldsworthy is dat de Ptolemiden eigenlijk al lang voor de geboorte van Cleopatra volstrekt afhankelijk waren van politieke en militaire steun van de Romeinse Republiek. Cleopatra was zonder enige twijfel een fascinerende historische figuur, maar van erg grote betekenis voor de wereldgeschiedenis is zij niet geweest.

Haar vrijer Marcus Antonius wordt nogal eens neergezet als een groot krijgsheer en een matig politicus, die volledig in de ban was van zijn Oosterse koningin. Goldsworthy geeft aan dat het eerste nauwelijks steun vindt in het feitenmateriaal. Antonius fungeerde redelijk als ondergeschikte van begaafde generaals als Julius Caesar, maar liet het als zelfstandig bevelhebber regelmatig afweten, zoals tijdens zijn dramatische inval in Medië (in het huidige Azerbeidjaan) tijdens een veldtocht tegen de Parthen. En als hij dan wel militair succes behaalde, was dat vaak te danken aan geluk. Als politicus daarentegen schijnt Antonius helemaal niet zoveel slechter te zijn geweest dan vele van zijn tijdgenoten. Feit is dat hij uiteindelijk de Romeinse burgeroorlog verloor van Octavianus, de latere keizer Augustus, en daardoor in de onder auspiciën van de laatstgenoemde opgestelde geschiedkundige werken er niet al te best vanaf komt. Ook zijn vijandschap met de beroemde redenaar Cicero, van wie ca. 800 brieven bewaard zijn, heeft Antonius geen goed gedaan. Het is volgens Goldsworthy echter uiterst twijfelachtig of Antonius daadwerkelijk een speelbal in de handen van Cleopatra was. Het is in elk geval zeker dat zij veel afhankelijker was van hem dan omgekeerd.

Goldsworthy besteedt in zijn boek veel aandacht aan de competitiviteit van de Romeinse politiek. De strijd om de weinige politieke ambten was vaak bijzonder fel, zeker in de 1e eeuw voor Christus en zeker voor het hoogste ambt: het consulaat. Waar in onze tijd politici betaald worden wanneer zij een politiek ambt uitoefenen (middels een schadeloosstelling of een bezoldiging), was het in de Romeinse Republiek juist andersom. Een kandidaat voor een ambt werd geacht flink te investeren om een ambt te verwerven. Het geld ging op aan dure verkiezingscampagnes en het bespelen van sleutelfiguren binnen het Romeinse electoraat (overigens waren hier zeker regels voor: die betroffen het delict ambitus, wat zoveel betekent als electorale corruptie. Ons woord ambitie is er van afgeleid). Zowel de winnaars als de verliezers van de verkiezingen zaten vaak diep in de schulden. De winnaars konden die schulden proberen weg te werken wanneer zij na het verstrijken van hun ambtstermijn gouverneur in een rijke provincie werden; de verliezers zagen soms de gewapende strijd als enige uitweg, zoals in het geval van Cicero’s andere grote tegenstander Catilina. Marcus Antonius was in elk geval iemand die – niettegenstaande alle propaganda gericht tegen zijn persoon – bekend stond om zijn exorbitante schulden en extravagante levensstijl. Ook hieraan besteedt Goldsworthy veel aandacht, onder meer aan Antonius’ minnares Cytheris. Zeer veel vooraanstaande Romeinse politici hadden zo’n minnares. Deze vrouwen waren vaak bijzonder goed opgeleid, thuis in poëzie en muziek en doorgaans ook uitstekend op de hoogte van de politiek. De uitdaging die zij hun minnaars boden lag dan ook nadrukkelijk óók op het intellectuele vlak.

Antony and Cleopatra is een zeer goed geschreven boek dat van begin tot eind boeit. Goldsworthy verdient een compliment voor zijn verfrissende nuchterheid. Enige punten van kritiek heb ik echter ook. Goldsworthy is soms wat slordig bij zijn uitleg over het Romeinse staatsrecht. Ook bevat het boek nog wel enkele feitelijk onjuistheden en dubieuze claims. Goldsworthy stelt bijvoorbeeld (p. 216) dat Octavianus’ verjaardag in de maand augustus viel. Op zichzelf begrijpelijk omdat deze maand later naar Octavianus – de latere keizer Augustus – zou worden vernoemd. Octavianus verjaardag was echter 23 september. De latere keizer stierf wel in augustus. De claim dat Brutus – een van de moordenaars van Caesar – aanvankelijk verloofd was met Caesars dochter Julia vindt voor zover ik kan nagaan geen enkele steun in de historische bronnen. Ronduit ergerlijk zijn de vele zetfouten bij de kaarten en afbeeldingen in het boek. Soms leiden deze zelfs tot inhoudelijke onjuistheden. Zo staat bij een afbeelding van Cicero dat deze verantwoordelijk was voor de dood van Antonius’ stiefvader Lepidus, terwijl dit Lentulus Sura moet zijn.

Het voorgaande kan echter niet wegnemen dat ik alweer reikhalzend uitkijk naar het volgende boek van Goldsworthy.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: