Ill Fares The Land: Terug naar de twintigste eeuw?

door PWdH op 27/05/2010

in Recensies

Post image for Ill Fares The Land: Terug naar de twintigste eeuw?

Er is een nieuw boek verschenen van Tony Judt, gevierd historicus en erkend publiek intellectueel. Ter aanmoediging meldt de uitgever dat wij allen een gevoelen van onbehagen met ons dragen en dat Ill Fares The Land dit op virtuoze wijze onder woorden brengt. En terecht: Judt begrijpt de dingen. In zijn essay schetst hij de naoorlogse geschiedenis van Europa en de VS, vanuit politiek theoretisch (Marx, Keynes, Hayek) en politiek perspectief (opkomst en ondergang van de sociaal-democratie). Zijn punt: in de afgelopen dertig jaar zijn de verworvenheden van de twintigste eeuw afgebroken met inkomensongelijkheid, wantrouwen en een nieuwe onderklasse tot gevolg. De opdracht aan en enige overlevingstrategie voor de sociaal-democratie is overheidsingrijpen in de economie weer uit het verdachtenbankje te halen en het politiek discours weer een moral narrative te geven, in plaats van het te laten bij een utilistische winst- en verliesrekening.

Het essay leest dus als legitimering van overheidsingrijpen. Judt legt nog maar eens uit: zonder overheidsingrijpen geen vrijheid. We zouden allen in gated communities eindigen. Belastingheffing, hoe vervelend ook, is tot op heden het beste instrument om collective goods en intergenerationele solidariteit te smeden. Zonder inkomensnivellering gaat de samenleving aan wantrouwen ten onder. Zonder verzorgingsstaat zijn we overgeleverd aan de grillen van de laissez faire-economie zoals in de eerste helft van de twintigste eeuw, met de bekende gevolgen. Dat lijkt allemaal tamelijk evident, maar dat Judt zich keert tegen het antioverheidssentiment dat met name in de VS en het VK (Republikeinen en Conservatieven) leeft, waar enkel het woord ‘overheid’ een discussie voortijdig doet stoppen.

Uiteraard passeert de financiële sector als voorbeeld van de rampen die een terugtrekkende en deregulerende overheid kan opleveren. Maar bovenal hekelt Judt de privatisering van nutsbedrijven. Die heeft alleen een kleine club aandeelhouders gebaat, die het betreffende monopolie in plaats van de staat mochten uitoefenen (telefonie, spoorwegen, posterijen, energiebedrijven). De dienstverlening werd er niet beter op en met het sluiten van onrendabele spoorlijnen wordt niet alleen rails opgebroken maar ook de samenleving als zodanig. Voor een afgelegen dorp is een spoorlijn niet alleen infrastructurele, maar ook een culturele verbinding.

Hoe denkt Judt dan over de nadelen van overheidsbedrijven en het optuigen van een verzorgingsstaat? Inefficiëncy: dat hangt er maar van af welke maatschappelijke effecten je meeweegt behalve zoveel mogelijk winst voor de aandeelhouder. Verstarring van de economie door het in stand houden van onrendabele banen en afhankelijkheid van uitkeringen: misschien is het hebben van een economisch onbestaanbare baan of een uitkering wel beter dan in de VS dag en nacht werken voor minder dan het minimumloon. Bureaucratie en paternalisme: het optuigen van uitkeringen en minimabeleid, het opbergen van mensen in massawoonwijken (bekend zijn de banlieues) leidt tot een vrijheidsbenemend paternalisme, tot het in detail voorschrijven in welke omgeving volgens welk bestedingspatroon geleefd moet worden. Maar dat betekent nog niet dat daarmee het idee van de verzorgingsstaat als zodanig moet worden verworpen en alle heil moet worden verwacht van de vrije markt. Dat mag zo zijn, maar het onderscheid werkt Judt helaas niet nader uit. Wat ook ontbreekt zijn bespiegelingen over de problematische verhouding verzorgingsstaat-massaimmigratie.

Uiteindelijk ligt Judt’s betoog niet op het niveau van concrete maatregelen, maar bij onze politieke cultuur (‘The Unbearable Lightness of Politics’). In al ons individualistisch materialisme zijn we niet meer gewend aan een ‘moral narrative’ in de politiek, terwijl religieuze autoriteit is afgeschud. Er is nog slechts het gezag van cijfers. Wanneer een spoorlijn wordt geprivatiseerd, wil wellicht nog iemand protesteren, maar wanneer erbij wordt verteld dat het goed voor de overheidsfinanciën is en inefficiency wordt voorkomen, valt het niet mee om nog tegen te zijn. We hebben er de woorden niet voor. Politici zijn er, aldus Judt, ondertussen vooral op uit om aardig gevonden te worden en hun potentiële kiezers vooral niet tegen te spreken. Het is natuurlijk verleidelijk nu te beginnen over de verkiezingsdebatten, die verlopen steevast volgens het frame: pakt u burgers in de portemonnee? Wat gaan de bezuinigingen mij kosten? Weg van het individueel winst- en verliesdenken moet de politiek weer een common purpose definiëren. Op sociaal-democratische wijze welteverstaan. Dat betekent stapje voor stapje: ‘[i]f we should have learned nothing else from the 20th century, we should at least have grasped that the more perfect the answer, the more terrifying its consequences’ (p. 224).

Tegengeworpen kan worden dat Judt sociaal-democratisch zo ruim definieert dat iedereen zich het kan voelen. De vraag is dan ook meer welke stapjes concreet moeten worden gezet. De individualisering van de jaren zestig lijkt onmogelijk terug te draaien, als het al wenselijk zou zijn. Onderwijs en rolpatronen moeten ons ontvankelijk maken voor politieke moral narratives (‘remind ourselves of the achievements of the 20th century’; p. 221) en wapenen tegen de politics of fear van populisten (Nederland wordt genoemd). Minder materialisme en meer moralisme: hier wreekt zich dat moraal door sociaal-democraten toch vaak materialistisch wordt ingestoken (de bekende sterkste schouders, het verdelen van de koek). Belangrijker lijkt de boodschap waarom het instandhouden van de verzorgingsstaat goed zou zijn voor ons allemaal. Zeker in tijden van massaimmigratie.

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 Annemarieke Nierop 27/05/2010 om 10:22

Uit de discussie over dit boek van Judt op de website van de Wiardi Beckman Stichting blijkt dat het voor velen een welkome bron van inspiratie is – ook al zijn er zeker kanttekeningen bij te plaatsen.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: