Boekreview: The State of Africa

door PWdH op 18/08/2009

in Recensies

Is Afrika een kansloos continent? Die conclusie gaat misschien te ver, maar erg hoopvol stemt The State of Africa (2005) van Martin Meredith de lezer niet. De door Engelse historicus op boeiende, journalistieke wijze opgetekende geschiedenis van vijftig jaar onafhankelijkheid staat in het teken van geweld, corruptie, hongersnood en aids.

Veel nieuws is er eigenlijk niet bij. Het ging al mis toen bij de Scramble for Africa alle Europese grootmachten hun deel van Afrika opeisten en willekeurig grenzen trokken. Dat simpel gezegd volk en staat niet samenvielen zodat geen natie kon ontstaan kwam ook wel goed uit: verdeel en heers. Na de dekolonialisering ging het continent aan bloedige dictaturen ten onder, terwijl het werd geteisterd door hongersnood en aids. Problemen die een beetje dictator maar ook een enkel gekozen staatshoofd naar goede Afrikaanse traditie pleegt te ontkennen. En natuurlijk dragen ook de voormalige kolonisatoren met hun landbouwsubsidies een steentje bij aan de economische irrelevantie van Afrika.

Wat het boek met name indringend maakt is de geduldige wijze waarop Meredith land na land de grenzeloze incompetentie en wreedheid van de leiders optekent. Het scenario is steeds als volgt. Wordt een land gedekoloniseerd, komt een man met enige democratische dan wel rechtsstatelijke legitimatie aan de macht. Hij wordt op goed geluk gekozen of de soevereiniteit wordt min of meer toevallig aan hem overgedragen. De kolonisator trekt al zijn ambtenaren terug, zodat vrijwel geen hogeropgeleiden overblijven.

Op enig moment krijgt de machthebber het in zijn bol en kroont zichzelf tot koning, keizer of admiraal. Om de herinnering aan de koloniale tijd uit te wissen en voor zijn eigen gerief nationaliseert hij alle westerse bedrijven, zodat de laatste westerling vertrekt en de economie geheel instort. Rechtstaat en democratie zijn ondertussen om zeep geholpen met een eenpartijstaat inclusief gewelddadige onderdrukking door politie en leger. Het belangrijkste lijkt het de tegenstander daarbij zo gruwelijk mogelijk uit te schakelen. Dat alles wordt instandgehouden met een allesoverheersende corruptie, die inhoudt dat de opbrengsten uit de grondstoffen (olie, diamanten) onder de elite (de stam van de leider) worden verdeeld.

Deze vereenzelviging van leider, staat, partij, economie enerzijds en het ontbreken van enig daarvan onafhankelijk middenveld anderzijds staat uiteraard aan iedere vreedzame machtswisseling in de weg. Verkiezingen bestaan niet, zijn een farce of frauduleus. Machtswisselingen zijn per definitie gewelddadig, met liefst nog een gruwelijke wraakneming op de oude elite. Nu is de nieuwe elite aan de beurt. Prominente ‘Big Men‘ als Mugabe (Zimbabwe), Mobutu (Congo), Idi Amin (Oeganda), Bokassa (Centrale Afrikaanse Republiek), Kadhaffi (Libië, sinds 1969 aan de macht!) en hun opvolgers verbranden zo miljoenen zo niet miljarden.

Overigens werd daar in de tijd van de Koude Oorlog nog wel eens een ideologisch sausje over heen gegoten. Zo vochten op enig moment in Angola Cubaanse troepen tegen troepen bijgestaan door Amerikaanse ‘adviseurs’. Ook Frankrijk onder met name Mitterand was natuurlijk niet te beroerd allerlei vuurtjes extra op te stoken als dat de Franse invloed en olierijkdom kon vergroten.

Natuurlijk is er ook wel iets positiefs te melden. Het einde van de apartheid, de vreedzame en eerlijke verkiezing van Mandela tot president van Zuid-Afrika, de verzoening van blank en zwart – zo goed als dat gaat. Botswana schijnt een stabiele meerpartijendemocratie te kennen en haar diamantenrijkdom ten gunste van al haar inwoners te laten komen. Democratisch Ghana kreeg zelfs bezoek van Obama. In Zambia schijnen ze (al weer even geleden) een president geld te hebben laten terugbetaald aan de staatskas. In Sierra Leone en Liberia is het min of meer vrede. Charles Taylor, die zichzelf graag met Jezus Christus vergelijkt en campagnevoerde met de slogan ‘He killed my ma, he killed my pa, but I will vote for him‘ wordt berecht in Den Haag.

Wat nu? Het meest zinvol lijkt met arrangementen zoals dat van Taylor enige vorm van recht te faciliteren. Zodat de cyclus van gewelddadige vergelding wordt doorbroken. En Afrika een eerlijke kans te geven in de wereldhandel. Dat alles kan echter pas een begin van een oplossing zijn. Meredith (p. 686):

But even given greater Western efforts, the sum of Africa’s misfortunes – its wars, its despotisms, its corruption, its droughts, its everyday violence – presents a crisis of such magnitude that it goes beyond the reach of forseeable solutions. At the core of the crisis is the failure of African leaders to provide effective government.

Zouden wanneer de economie aantrekt en een middenklasse ontstaat betere leiders vanzelf opstaan? Of trekt de economie pas aan onder betere leiders? Het sturen van nog meer wapens naar een continent waar AK47 zo ongeveer de eerste letter van het alfabet is lijkt me in elk geval geen goed idee.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: