Column Jit Peters: Formeren tijdens regeren

door Ingezonden op 19/03/2012

in Haagse vierkante kilometer

Post image for Column Jit Peters: Formeren tijdens regeren

Mark Rutte heeft zich gedurende drie weken teruggetrokken met de politieke leiders van het CDA en de PVV en hun secondanten. Immers er moeten miljarden bezuinigd worden en dat betekent een aanpassing van het regeerakkoord en het gedoogakkoord. Blijkbaar is dat een te grote opgave voor het normale kabinetsberaad. Hier geldt niet de slogan de regering regeert en het parlement controleert. Neen, de kopstukken van de coalitiepartijen gaan in geheim beraad, dus het onderscheid tussen parlement en regering valt even weg. Het is vergelijkbaar met formatiebesprekingen na verkiezingen of na een crisis. Deze procedure is al eens eerder gekozen, namelijk tijdens het kabinet Balkenende IV toen de kopstukken van het CDA, PvdA en CU bij elkaar gingen zitten om tot een pakket crisismaatregelen te komen. Groot verschil is dat er toen geen gedoogpartij bij het overleg aanzat. Het akkoord dat toen gesloten werd betekende voor de niet coalitiepartijen een geheel afgetimmerd akkoord waar niemand meer iets aan kon veranderen. Reden voor Wilders bij het schijndebat over dat akkoord destijds met zijn fractie de Tweede Kamer demonstratief te verlaten. Hij had daarmee een punt want de invloed van de oppositie partijen wordt door deze procedure tot nul teruggebracht. Hij zal nu wel niet weglopen bij het debat over een mede door hem afgesloten akkoord. Principes hebben in de politiek vaak niet een lang leven. Zijn positie is nu vorstelijk, wel macht maar geen verantwoordelijkheid. Wel heeft hij aangekondigd dat het wat hem betreft niet alleen om cijfers kan gaan maar ook om bijvoorbeeld een aanscherping van asielbeleid en immigratiebeleid. Om de sfeer met Wilders niet te bederven nam Rutte snel afstand van een boek van zijn partijgenoot en Eerste Kamerlid, Schaap dat kritisch was ten aanzien van Wilders maar nam hij geen afstand van het meldpunt van Wilders. Het is wel meten met twee maten om tot een akkoord te komen.

Overeenkomsten met een formatieproces zijn: het betreft geheime onderhandelingen tussen de kopstukken van de coalitiepartijen met een gedoogpartij. Daarnaast wordt het voor de fracties van de coalitie slikken of stikken. Maar zij zijn er wel aan gebonden gedurende de tijd dat dit kabinet zit. Het debat over het akkoord in de Tweede Kamer zal wel niets voorstellen want dat zal wel goed dicht getimmerd zijn. Maar er zijn ook grote verschillen met het formatieproces. Er is geen formateur of informateur betrokken bij het geheel. De onderhandelingen vinden plaats onder leiding van de minister- president. De onderhandelingen zijn blijkbaar ook aan de termijn van drie weken gebonden. Vraag is of de termijn die de onderhandelaars zich hebben opgelegd ook een fatale termijn is. Belangrijkste verschil lijkt me dat het kabinet niet demissionair is maar gewoon doorregeert. Is dit verschil van belang? Dat lijkt me wel. Normaliter bieden aan de vooravond van verkiezingen de ministers hun ontslag aan en dat gebeurt ook bij een kabinetscrisis. Dat betekent dat de beide kamers alleen nog maar lopende zaken afdoen en het demissionaire kabinet pas op de plaats maakt ten aanzien van nieuw beleid .De reden is dat in die periode de ministeriële verantwoordelijkheid niet ten volle werkt. De kamers weten niet welk nieuw beleid op hen afkomt en welke nieuwe wetten er moeten komen of moeten worden aangepast. Dan heeft het weinig zin om gewoon door te gaan met het uitvoeren van het huidige beleid en dat in wetgeving om te zetten. Kamers en kabinet zouden maar met een schijnvertoning bezig zijn. En dat is precies wat nu wel gebeurt. Kamers en kabinet gaan gewoon verder met hun werk alsof er niets aan de hand is. Alsof niet tegelijk wordt gesproken over een nieuw regeer- en gedoogakkoord of althans een aanzienlijke wijziging van het bestaande regeerakkoord.

Meest bizarre is dat de zittende ministers ook niet weten wat er met hun eigen beleid gebeurt.Wat gebeurt er met de financiering van de zorg, met de arbeidsmarkt en bijvoorbeeld met de woningmarkt? Zij verkeren in de positie dat het ook slikken of stikken is. Nadat het akkoord gesloten is kunnen zij slechts aftreden wanneer zij grote bezwaren hebben tegen bezuinigingen op hun beleidsterrein. En wat te denken over aanscherping van het asielbeid, heeft minister Leers daar niet meer over te vertellen? Nu beschikt met name minister Leers over ongekende politieke lenigheid. Voor bijna alle ministers zal wel gelden dat de eer van het vak en hun eigen ambitie groter zijn dan bezwaren tegen het nieuwe akkoord. Toch wringt er iets want zij zijn wel verantwoording schuldig voor het nieuwe beleid zonder inspraak erin. Normaliter worden ministers en staatssecretarissen aangezocht na het bereiken van een regeerakkoord. Zij weten waar ze ja tegen zeggen. Dat lijkt me zuiverder nu hebben ze die mogelijkheid niet.

Tenzij alles anders is dan ons wordt voorgespiegeld en de bewindslieden wel worden betrokken bij de onderhandelingen en ook de coalitiepartijen invloed hebben op het proces van onderhandelingen. Bij de laatste tussenformatie van het kabinet Balkenende IV schijnt dat niet het geval te zijn geweest. Als inderdaad kamerfracties en ministers buiten de onderhandelingen worden gehouden verdient het aanbeveling dat de kamers alleen nog lopende zaken afdoen en de ministers hun ontslag aanbieden en demissionair worden. Wanneer zij instemmen met het nieuwe regeerakkoord hoeft hun ontslag niet verleend te worden. De kamers hoeven zich niet met een schijnvertoning bezig te houden. Zo’n aanpak en procedure is staatkundig zuiverder en komt de ministeriële verantwoordelijkheid ten goede. Is het erg dat er even niet geregeerd wordt en er geen nieuw beleid op de burgers afkomt? België leert dat de economische groei niet hoeft te stagneren, misschien is eerder het tegendeel het geval.

Jit Peters
Em. Hoogleraar staatsrecht
Universiteit van Amsterdam

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 CR 20/03/2012 om 09:52

Interessant verhaal. Misschien het meest bizarre is dat de Minister van Financiën er niet bij zit, terwijl hij zijn ambtenaren wel mag uitlenen om de plannen door te rekenen. Het lijkt inderdaad wel een formatie.
Het punt dat Peters niet noemt maar in het verlengde van zijn redeneertrant ligt, is hoe het zich verhoudt tot de eenheid van het regeringsbeleid. Daar gaat de hele ministerraad over (artikel 45 lid 3 Grondwet), maar het beleid wordt nu bepaald door twee ministers en vier buitenstaanders. Wordt de fictie van eenheid van het regeringsbeleid niet erg opgerekt?

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: