Column Jit Peters: Nieuwe regels van het formatiespel?

door Redactie op 09/09/2010

in Haagse vierkante kilometer

Eén van de weinige staatsrechtelijke bevoegdheden waarover de koningin beschikt en waar ze geen minister voor nodig heeft, betreft de aanwijzing van een informateur. Daar ontbreekt feitelijk de ministeriële verantwoordelijkheid. Wanneer de Koningin eigenstandig Lubbers aanwijst als informateur en de meerderheid van de Tweede Kamer pruimt dat niet dan kunnen ze moeilijk Balkenende als demissionair minister-president naar de Tweede Kamer roepen. Kortom er zit hier een gat in de ministeriële verantwoordelijkheid want de Koningin is onschendbaar. Hoe ver haar invloed reikt blijft onduidelijk en behoort tot het geheim van het Noordeinde. Natuurlijk vindt ieder nieuw te vormen kabinet zijn legitimiteit uiteindelijk in de Tweede Kamer. De tijd van Koninklijke kabinetten ligt ver achter ons. Misschien probeert de Koningin wel eens met de benoeming van een informateur de formatie een duwtje een bepaalde richting te geven. Bekend is dat van Agt eens onaangenaam verrast werd met de benoeming van een informateur van CDA huize die hij per se niet wilde.

Namen van mogelijke kandidaten werden tot nu toe in de publiciteit nauwelijks genoemd, dat deden de fractievoorzitters vertrouwelijk in hun advies aan de Koningin. Hoe verdeelder de adviezen van de fractievoorzitters hoe meer ruimte de Koningin heeft voor een eigen keuze. Door het karakter van beslotenheid en door de onduidelijke invloed van het staatshoofd hebben al veel politici voorgesteld de Tweede Kamer een informateur te laten aanwijzen. Een motie Kolfschoten die deze rol van de Tweede Kamer mogelijk maakte dateert al van meer dan dertig jaar terug. Toch vonden de grotere politieke partijen en vooral die partijen die een sleutelrol vervulden tijdens kabinetsformaties, dat iedere keer niet opportuun. Het was makkelijker zaken te doen achter het schild van de Koningin en een toekomstige premier wilde zich niet voortijdig laten afbranden met een aanwijzing door de Tweede Kamer.

Tijdens de huidige kabinetsformatie zijn vele regels geschonden. De spelverruwing van het Nederlands voetbalelftal is daar bij vergeleken niets. Nu gaat het om ongeschreven staatsrecht, dat is flexibel en daar kan men in de praktijk makkelijker mee rommelen. Vraag is nu of op basis van deze kabinetsformatie nieuwe regels worden geschreven of dat men in de toekomst weer terugkeert naar de oude regels. Regels rond kabinetsformaties worden gevormd door de praktijk. Het blijkt in ieder geval dat de Koningin nog lang niet toe is aan nieuwe regels. Zij vecht terug.

Welke regels zijn dan nieuw of welke oude regels zijn geschonden? Ik noem er een aantal zonder compleet te willen zijn. Een minderheidskabinet wordt onderzocht zonder dat eerst alle meerderheidsvarianten zijn onderzocht. De namen van kandidaat informateurs worden naar voren gebracht door Rutte, de fractievoorzitter van de grootste fractie in de Tweede Kamer, zonder die eerst in vertrouwelijkheid aan de Koningin te melden. Voorbeelden zijn: zich zelf noemen als informateur die een proeve van een akkoord gaat schrijven en het noemen van Opstelten als informateur en dat voor twee rondes achter elkaar. Wat ook enigszins nieuw is dat Rutte zichzelf als aanstaand premier niet beschermt door als informateurs oudere wijze mannen of vrouwen ( waarom die nooit?) partijgenoten met enige distantie tot de dagelijkse politiek te noemen maar zijn naaste adviseurs, Rosenthal, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer en Opstelten voorzitter van de VVD. Rutte is zo geobsedeerd door het nabijgelegen premierschap en wil zo veel bochten afsnijden dat hij niet het geduld heeft de Koningin haar rol te laten spelen noch heeft hij enige boodschap aan de minderheid in de Tweede Kamer. Zijn rol in het debat in de Tweede Kamer met informateur Opstelten wilde hij beperken tot 40 seconden en dat waren er al 40 meer dan in het debat met informateur Lubbers. Daarmee wilde hij de minderheid de kans ontnemen hem te bevragen

Maar hem is door de Koningin ongetwijfeld de oren gewassen. Gedurende tweeënhalf uur heeft hij les gehad in de regels van het staatsrecht rond formaties en de omgangsvormen die hij in acht moet nemen naar de Koningin. Nooit weg voor een toekomstig premier. Minister-presidenten worden in Nederland vaak beoordeeld hoe ze met het koningshuis en de perikelen daarom heen weten om te gaan. Denk aan de rol van Drees, den Uyl en Kok. Rutte had zijn les geleerd, dacht eerst alleen de Koningin te melden dat Opstelten het karwei moest afmaken en ging weg met de mededeling dat het zo goed was dat Tjeenk Willink nog een keer ging verkennen. Immers een openlijke breuk met Rutte kan de Koningin zich ook niet veroorloven. Zij zal wel goed op Rutte hebben ingepraat. De Koningin is een intelligente vrouw en weet na het Kamerdebat precies hoe de hazen lopen: richting een rechtse coalitie. Daar heeft zij echt Tjeenk Willink niet voor nodig. De verkennende ronde van Tjeenk Wiilink is bedoeld als strafronde die de fractievoorzitters moeten lopen onder leiding van Tjeenk Willink. Laatstgenoemde meende als rechtvaardiging van zijn rol dat de Koningin niet op persberichten af kan gaan zelfs niet op een Kamerdebat Dat laatste acht ik nogal stug. Daar zal zij toch aan moeten wennen. Opvallend was dat juist Pechtold (D66) en Roemer( SP) die de rol van de Koningin in het formatieproces willen terugdringen nu opkwamen voor de eerbied en rechten van de Koningin. Het kan verkeren. Denken de toekomstige oppositiepartijen echt dat zij nog een rol kunnen spelen achter de beschermende rug van de Koningin? Dat zouden zij toch niet moeten willen.

Ook de informateurs hebben zich schuldig gemaakt aan spelverruwing. Tjeenk Willink schreef na zijn eerste ronde een prachtige bijlage over grondrechtenbescherming en Europa. Die was gericht tegen Wilders, maar is dat de taak van een informateur? Tjeenk Willink waarschuwde Rutte nu dat wanneer rechts voor een derde mislukt, hij zou verliezen aan geloofwaardigheid als toekomstig premier. Een nieuwe taak voor de informateur? Opstelten meende Klink te moeten kapittelen voor zijn gewetensbezwaren. Sprak hier de informateur of de VVD politicus, het maatje van Rutte.

Het meest bont maakte Lubbers het. Hij legde openlijk de beweegredenen uit waarom Rutte volgens de Koningin nog niet aan het schrijven van zijn proeve toe was. Rutte was er nog niet rijp voor of de omstandigheden niet. Lubbers leidde de informatiebesprekingen niet maar fungeerde als postbode die zelf zijn opdracht van de Koningin herschreef van meerderheidskabinet naar minderheidskabinet. Nu ontdeed in het gesprek met de pers Tjeenk Willink de opdracht van de Koningin van een mythe. Niet de Koningin gaat daarover maar de informateur is daarvoor verantwoordelijk, die hem dan ook zelf schrijft. Ach, dan zit je er ook niet mee wanneer je die opdracht tijdens de rit zelf verandert. Het latere optreden van Lubbers was ook opvallend, maar toen was hij tot zijn eigen verdriet al informateur af.

Tussendoor hebben we dan nog het tafereel gehad van de drie dissidenten in de CDA fractie. De garanties die Wilders wilde van de spijtoptanten kon hij niet krijgen wegens strijd met de Grondwet, maar binnen het CDA heeft men naar die kant behoorlijk gedrukt nota bene onder leiding van de minister en jurist Donner. Niet de Tweede Kamerleden beoordelen dan het kabinet maar het toekomstig kabinet de Tweede Kamerleden. Als die niet meewerken, moeten ze maar gaan.

Tenslotte vermeld ik de merkwaardige brief van de fractievoorzitters van de fracties die buiten spel stonden in de Eerste Kamer. Niet een brief van een ‘Chambre de reflexion’ of de kwaliteitsbewaker van wetgeving maar van oppositionele politici. Een nieuw fenomeen maar alles lijkt wel nieuw tijdens deze kabinetsformatie.

Deed de Koningin nu zelf ook mee aan de spelverruwing? Mijns inziens wel, namelijk door de benoeming van Lubbers als informateur. Daar had geen fractievoorzitter om gevraagd.  En zeker ook nu met de tweede ronde van informateur Tjeenk Willink. Daarmee veroorzaakt zij tijdsverlies. Zij gooit haar prestige in de strijd en maakt er deels ook een machtspel van. Daar zou zij boven moeten staan. Zij verzet zich in ieder geval tegen de verandering van de regels van de kabinetsformatie.

Wat zijn nu de gevolgen van het schenden van de oude formatieregels? Regels die hoorden bij de verzuiling en het polderspel van de vorige eeuw. Gaan we in de toekomst weer terug naar de oude regels of is de geest uit de fles en ontstaan nieuwe spelregels zoals het vroeg noemen van de namen van informateurs? Daarmee wil men bewust de rol van de Koningin terugdringen. De politici zijn er blijkbaar aan toe maar de Koningin nog niet.

Jit Peters

{ 5 reacties… read them below or add one }

1 PB 09/09/2010 om 14:08

Wat een mooie opsomming van de bijzonderheden in deze informatie.

2 PB 09/09/2010 om 14:10

Misschien aan toe te voegen, dhr. Tjeenk Willink zal morgen spreken met de voorzitter van de Eerste Kamer. Waarvoor weten we nog niet.

3 J Roseboom 09/09/2010 om 15:45

Is het vertrouwen een regering te formeren, dat kan rekenen op het vertrouwen van de Staten-Generaal: 2e- en 1e Kamer, gewaarborgd met resp. 76 zetels en ?-zetels?
Moet de verblindheid door en voor ‘macht’ aanleiding zijn tot wijziging van de huidige mores?
Het is zelfs zo veelzeggend, dat de majesteit door de heren Rutte en Verhagen, onder aanvoering van W. gaande het informatieproces andere afspraken maken en ede majesteit, onderdeel van de Kroon, overslaat.
W. realiseert daarmee twee onderdelen van zijn onafhankelijksverklaring.

Stilzwijgende praktische handelend wijziging van de Grondwet, zonder openlijk democratisch proces tot wijziging volgens de spelregels daartoe te volgen belooft niet veel goeds.
Handhaving van de consititutionele situatie of de vestiging van een (banen)republiek zal volgens die regels moeten plaatsvinden.

U bent gewaarschuwd met of zonder inbreng van de inferieure kwaliteit van staatsrechtgeleerden.

4 Frans Dulle 16/09/2010 om 21:33

Opmerkelijk vind ik de stelling van de auteur dat bij de kabinetsformatie sprake is van regels van ongeschreven staatsrecht. Daarmee lijkt Peters een minderheidsstandpunt in te nemen. Verreweg de meeste auteurs nemen immers aan dat de ‘spelregels’ van een kabinetsformatie bestaan uit gebruiken en conventies, maar – afgezien van de grondwettelijke regels over de benoeming van bewindslieden – niet uit staatsrechtelijke rechten en plichten. Joop van den Berg verkondigt deze opinie tweewekelijks op parlement.com, Carla van Baalen schrijft er boeken vol over en ook constitutioneel geweten Tijn Kortmann wil niets van ongeschreven staatsrecht weten.

Nu is er natuurlijk niets mis met minderheidsopinies. Integendeel. Ik vraag mij echter af waarom Peters zo graag wil dat de spelregels die hij geschonden acht tot het staatsrecht behoren. Die kwalificatie heeft merkwaardige consequenties. Dat een minderheidskabinet wordt onderzocht voordat alle meerderheidsvarianten onderzocht zijn, zou dan immers als onrechtmatig moeten worden aangemerkt. Dat lijkt me een nogal disproportionele kwalificatie voor een betrekkelijke futiliteit (nog afgezien van het feit dat het niet om een ‘echt’ minderheidskabinet gaat). Ook het grondrechtencollege van Tjeenk kan toch moeilijk als staatsrechtelijk onrechtmatig worden aangemerkt, hoe opmerkelijk het ook is. Meent Peters dat de fractievoorzitters in de Senaat, de hoeder van onze constitutie, zich schuldig hebben gemaakt aan schending van het ongeschreven staatsrecht door een brief aan de informateur te schrijven? Moet Peters dan ook niet de poging van Roemer om zelf een regeerakkoord te gaan schrijven, zonder of langs een door de Majesteit benoemde informateur heen, ten scherpste veroordelen?

Aannemen dat het proces van de kabinetsformatie wordt beheerst door ongeschreven staatsrecht maakt dat proces onnodig rigide, en daar kan Peters toch onmogelijk voorstander van zijn. Een formatie heeft enerzijds ruimte nodig om te ademen en anderzijds spelregels om de zaak een beetje in goede banen te houden. Gebruiken en conventies zijn daarvoor veel geschikter dan ongeschreven staatsrecht. Laten we de rare fratsen van de hoofdrolspelers in deze formatie vooral op de korrel nemen, maar het staatsrecht daar buiten laten.

5 jit peters 21/09/2010 om 17:14

Frans Dulle maakt een heel punt van het onderscheid dat gemaakt moet worden tussen ongeschreven staatsrecht en conventies of gewoonten die de kabinetsformatie zouden beheersen.
Nu kan men boeken vol schrijven over wanneer sprake is van ongeschreven staatsrecht of slechts van conventies. Wanneer worden conventies staatsrerhtelijke regels.?
Is het vertrouwensbeginsel dat ons hele parlementaire stelsel stut, een ongeschreven staatsrechtelijke regel of slechts een conventie? Was er sprake van schending van een regel of van een conventie toen minister Verdonk niet aftrad na een motie van afkeuring? Dat laatste beweerden wel staatsrechtbeoefenaars, ik weet niet of dat een minderheid was of een meerderheid. Dat vind ik ook niet zo interessant, Het gaat mij meer om de argumenten . De regel dat een kabinet zijn ontslag aanbiedt aan de vooravond van de verkiezingen vormt dat ongeschreven staatsrecht of een conventie?Zo kan ik nog wel even doorgaan. Bijvoorbeeld dat de koningin een informateur aanwijst, conventie of ongeschreven regel? Waar wij het over eens zijn is dat de praktijk de conventie of de regel vormt. Dat geeft op zich zelf al genoeg flexibiliteit. Wanneer regels zoals bij de formatie lang gevolgd worden kan men mijnsinziens spreken van ongeschreven staatsrechtelijk gewoonterecht. Wat is daar nu mis mee?. Het vertrouwensbeginsel is bewust om flexibel te blijven niet vastgelegd in de grondwet terwijl toch weinigen willen betwisten dat het hier om een belangrijke staatsrechtelijke regel gaat.Kortom een eindeloze discussie is mogelijk en sommigen houden daar ook van wanneer sprake is van van een conventie of staatsrechtelijke regel. Leidt die disscussie ergens toe? Kemnerkend voor regels is dat zij gedurende een langere periode gevolgd worden en dan als normatief worden beschouwd… Maar mijn bijdrage ging daar niet over omdat ik die vraag niet zo boeiend vind.
Maar ja, ik ben niet zo’n dogmaticus als Frans Dulle.

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: