Column Jit Peters: Vernieuwend staatsrecht?

door Redactie op 29/09/2009

in Haagse vierkante kilometer

Sommige journalisten, staatsrechtbeoefenaars en zelfs een parlementariër doen pogingen ons staatsrecht te vernieuwen. Van Van der Vlies zou je dat niet zomaar verwachten. Van Geerten Boogaard eerder. Nu ben ik niet wars van wat vernieuwing in het staatsrecht, maar het moet toch enig hout snijden om te concluderen dat Balkenende niet weg mag naar Brussel zonder ons met nieuwe verkiezingen op te schepen. Anders zouden we maar verweesd achterblijven.

Nu dan de belangrijkste argumenten die genoemd worden. De kwestie Mijer uit 1866. Daar ging het evenwel om de macht van de Koning die vond dat de Tweede Kamer met de vervanging van Mijer geen bemoeienis had. Dat laatste standpunt neemt niemand in. Sedert Mijer zijn er vele ministers tussentijds vervangen of zelf opgestapt voor bijvoorbeeld mooie banen in Brussel. Ik noem hier het aftreden van Van den Broek als minister van Buitenlandse zaken die werd opgevolgd door Kooijmans en het opstappen van De Hoop Scheffer om secretaris generaal van de NATO te worden. Hij werd opgevolgd door Bot. Tot zoverre geen probleem. Maar als het nu de premier betreft?

Dat is nog niet eerder voorgekomen. Wat wel is voorgekomen, dat is dat drie verschillende premiers leiding hebben gegeven aan drie verschillend gekleurde kabinetten zonder dat er tussentijdse verkiezingen plaats hadden gevonden, te weten de kabinetten Marijnissen, Cals/ Vondeling en Zijlstra. Het van kleur verschieten van het hele kabinet gaat mijns inziens heel wat verder dan het vervangen van een premier.

Dan het argument van de premier als formateur. Minister-president Drees heeft nooit zijn eigen kabinet geformeerd en is toch driemaal premier geworden. Van Agt was als lijsttrekker van het CDA betrokken bij de formatie van een nieuw kabinet van Agt maar had er op het laatste moment geen zin meer in en toen kregen we het kabinet Lubbers I. Geen probleem met kiezersbedrog of iets dergelijks.

Het laatste zeer gezochte argument is: de premier tekent zijn eigen benoemingsbesluit en dat van de ministers en staatssecretarissen van zijn kabinet. So What? De enige functie van de handtekening is om geen gat te laten vallen in de ministeriële verantwoordelijkheid. De premier is ook politiek verantwoordelijk voor het ontstaan van zijn kabinet. Als Verhagen als nieuwe premier het ontslag van Balkenende tekent en zijn eigen benoemingsbesluit, valt er geen gat in de ministeriële verantwoordelijkheid. Hij is ook verantwoordelijk voor de wisseling van de wacht en moet die uitleggen in de Tweede Kamer. Dat zal hij ongetwijfeld met verve doen en uitleggen hoe belangrijk dit voor Nederland is en dat het landsbelang gediend is met het vertrek van Balkenende. Dat laatste is al langer het geval waar maar vormt geen staatsrechtelijk argument.

De meerderheid van de Tweede Kamer, te weten de coalitiepartijen, zullen akkoord gaan met deze wisseling van premier want geen van de partijen heeft op dit moment belang bij verkiezingen. Kortom niets aan het handje hoezeer sommigen blijkbaar verlangen naar nieuwe verkiezingen. Dat mag, maar laten zij hun politieke motieven niet hullen in valse staatrechtelijke argumenten.

Jit Peters

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 Ans Hengels 30/09/2009 om 21:47

Het lijkt me inderdaad een goede zaak om niet allerhande politieke verlangens als 'ongeschreven staatsrecht' te verkopen. Ik kan mij dan ook zeker vinden in de conclusie van de auteur dat geen enkele staatsrechtelijke norm tot het uitschrijven van verkiezingen verplicht. Gezien het feit dat de huidige coalitiepartijen moeten rekenen op een verlies van zo'n 30 zetels zullen zij ook helemaal geen trek hebben in een nieuwe kiezersuitspraak.

In dat licht leg ik de volgende kwestie aan de auteur voor. Eerder heeft GB op deze blog gesteld dat de overige kabinetsleden verplicht zijn hun ontslag aan te bieden bij vertrek van de minister-president (http://publiekrecht.blogspot.com/2009/09/balkenende-brussel-ii.html). Als zij dat doen, zal de nieuwe premier Jack de Vries – laten we hem die positie gunnen – zijn eigen benoemingsbesluit en het ontslagbesluit van Balkenende tekenen, om vervolgens een koninklijk besluit te ondertekenen waarin geen ontslag verleend wordt aan de demissionaire ministers (en staatssecretarissen?) en waarin zij blijven belast met de leiding van hun respectieve ministeries.

Maar wat als we het nu anders doen? In scenario B bieden de overige ministers en staatssecretarissen helemaal geen ontslag aan. Waarom zouden ze ook? Ze blijven toch aan. Premier De Vries stond immers al enige weken op standby. De nieuwe premier tekent een ontslagbesluit voor zijn voorganger en zijn eigen benoemingsbesluit, en vervolgens regeert de ministersploeg verder op basis van door voormalig premier Balkenende gecontrasigneerde koninklijke besluiten. De enige minister die verder nog kan bogen op een handtekening van De Vries zal de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken zijn (en indien aanwezig diens staatssecretaris) Staatsrechtelijk aanvaardbaar?

We kunnen dit scenario nog enigszins aanpassen door de ministers wel ontslag te laten aanbieden, maar deze ontslagaanvraag vervolgens te laten intrekken (zoals gebeurde toen Paars II gelijmd werd). Dan komt er geen koninklijk besluit aan te pas en blijven de ministers aan op basis van de krabbel van Balkenende, die daarmee nog een beetje over zijn graf heen regeert. Staatsrechtelijk aanvaardbaar?

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: