Column Tom Eijsbouts: Twintig jaar na zwarte maandag

door WTE op 24/10/2011

in Europa, Haagse vierkante kilometer

Op maandag 30 september 1991 trof de Nederlandse buitenlandse politiek een van haar grootste blamages ooit. Ons land was voorzitter van toenmalige Europese Gemeenschap en bracht een concept-tekst in voor het nieuwe verdrag, dat het Verdrag van Maastricht moest worden.

In vergelijking met een eerdere versie van voorganger Luxemburg was deze tekst een koude douche voor de andere landen. In de zomer had Den Haag zonder iemand erin te kennen het Luxemburgse plan geheel omgewerkt ten gunste van de Europese Commissie.

Op de vergadering werd voorzitter Hans van den Broek meedogenloos afgeserveerd door zijn Europese collegae en werd hem het dossier afgepakt. ‘We zijn afgegaan als een gieter’ zei de minister tegen de pers. Het was een van de trauma’s die wel in verband worden gebracht met de volle draai die de Nederlandse politiek later ten opzichte van Europa heeft gemaakt. Zelfs kan het hebben bijgedragen of zelfs geleid tot het Nederlandse Nee tegen de Europese grondwet in 2005. De ‘zwarte maandag’ had niet alleen Den Haag, maar ook het Nederlandse publiek van de wijs gebracht wat betreft Europa.

Drie jaar geleden bleek uit de dissertatie van Bob van den Bos, voormalig Europees parlementslid (D66) wat er gebeurd was. Het Nederlandse concept was niet door Buitenlandse zaken geschreven, maar grotendeels ingestoken door de Europese Commissie. Haar voorzitter Jacques Delors was bang voor machtsverlies in de toekomstige verhoudingen. Hij had daarom de warme banden met Nederland in het algemeen en staatssecretaris Dankert in het bijzonder te baat genomen om Den Haag indringend zijn visie in te fluisteren.

Met deze stiekeme operatie was de zomer van 1991 gemoeid. Minister Van den Broek had het toen te druk met Joegoslavië, waar juist de burgeroorlog was begonnen. Hij en Lubbers hebben nooit geweten wat hen overkwam. Promovendus Van den Bos moest het hen zestien jaar later uitleggen.

De Haagse inspanningen van het ogenblik voor een Europese begrotingscommissaris wekken herinneringen aan die geschiedenis van twintig jaar geleden. Ook nu is het plan afkomstig van de Commissie. Ook nu moet zij worden beschermd tegen plannen van de grote landen, die de functie bij de Raad willen neerleggen. Maar de verschillen zijn groot. Het plan wordt nu in volle openheid door Den Haag gesteund. Onze bewindslieden reizen Europa af om het in de hoofdsteden te verkopen. Daar is niets geheim aan, integendeel, het wordt van de daken geroepen.

Juridisch gezien is het een buitengewoon interessante kwestie, vol met haken en ogen. Maar onder druk wordt het recht in zulke zaken wendbaar en worden zijn beoefenaren vindingrijk. Even interessant is de vraag naar de diepere motieven achter deze campagne.

Betekent ze een terugkeer van ons land naar de oude maar in Den Haag verlaten logica dat de kleinere lidstaat nu eenmaal het best bij de Commissie bescherming zoekt tegen de machtsontplooiïng van de grote landen? Is het een poging de weg terug te vinden naar het electoraat, dat nog massief achter Europa stond in de tijd dat Den Haag de Europese zaak vooral door de ogen van de Europese Commissie bekeek?

Zelfs dan zal er heel wat meer nodig zijn dan deze campagne om het Nederlandse electoraat en zijn vertegenwoordigers in meerderheid weer op het oude spoor te krijgen. Te lang was de Haagse steun voor Europa halfhartig of werd ze zelfs met dubbele tong beleden. Als de wending serieus is en de hervonden oude lijn na alle schade en schande beter doorleefd dan vroeger, dan zal eraan vastgehouden worden juist in het geval de campagne voor de Europese begrotingscommissaris zou mislukken.

Tom Eijsbouts

{ 7 reacties… read them below or add one }

1 PB 24/10/2011 om 14:16

Zou het niet juist de stiekeme manier zijn waarop Europa functioneert dat de Nederlanders tot hun nee bewoog? Het feit dat wij ons voor het karretje van de Commissie, een groep ongekozen ambtenaren, laten spannen is namelijk pas echt een afgang.

En nu is de oplossing opnieuw een machtige ongekozen ambtenaar die zgn. “politiek onafhankelijk” kan opereren (een ander woord om de invloed van het zgn. “populisme” tegen te gaan). Maar geen zorgen, de uitoefening van overheidsmacht door deze supercommissaris is uiteraard democratisch gelegitimeerd want hij is aangesteld door een overeenkomst tussen Merkel-Sarkozy en uiteindelijk is er ook nog het EP en de nationale parlementen. Hoewel niemand echt begrijpt wat die doen.

Europa is al een ondoorzichtige onbegrijpelijke bureaucratie. Een extra ambtenaar die achter de schermen plannetjes kweekt, verandert dat niet. Als prof. Eijsbouts wil dat mensen weer enthousiast worden van Europa lijkt het me goed als hij eens een idee geeft om de EU begrijpelijker en doorzichtiger te maken.

In dit geval, laat de supercommissaris maar direct gekozen worden door de EU-burgers.

2 Filip S. 24/10/2011 om 14:49

@ PB

Er is op dit moment een boel onduidelijk over de rol van deze supercommissaris, zoals zijn positie vis a vis de rest van het college (hij/zij schijnt wel bepaalde bevoegdheden te gaan krijgen, waar de rest dat niet heeft), het EP en de Raad, maar ook zijn of haar bevoegdheden, procedures en middelen. Ik ben het echter met Eijsbouts eens dat het een interessante wending lijkt in de Europese politiek die Nederland voert in afwijking van de politiek die sinds 2004 gevoerd wordt. Deze laatste was er met name op gericht om het eigen parlement een stem te geven of slechts gericht op de centen achter de komma. Nu maakt men zich hard voor een nieuwe machtige man, met bijl en zwaard. Dat is opvallend.

Uw kritiek is echter die van het domme, populistische (u gebruikt dat woord zelf) soort. Er is geen andere politieke organisatie die het afgelopen decennium gebruikt heeft om zo naar zichzelf te kijken. Dat dit nog lang niet genoeg is, is mij bekend, maar het grootste probleem (in NL met name) is de aanmatigende toon van het publiek zelf. Het Nederlandse kiezersvolk met een enorm grote mond, maar waar het ontbreekt aan elke elementaire kennis over een belangrijke bestuurslaag. U blijkt ook niet verder te komen dan het herhalen van talloze mythes en platitudes, hetgeen in discussies over EU en Europa helaas maar al te vaak schering en inslag is. Dat is jammer.

3 Martin Holterman 24/10/2011 om 16:58

Trouwens, dat proefschrift van Van den Bos is hier integraal te lezen.

4 PB 24/10/2011 om 20:18

@ Filip S. Bedankt voor uw reactie. Ik denk dat het centrale probleem is dat het debat over democratisering van de EU vooral een intern-politieke en academische discussie is geweest, zoals je zegt “de politieke organisatie heeft naar zichzelf heeft gekeken”. De Academie weet perfect uit te leggen wat voor prachtige democratische hervormingen er zijn met gele kaart procedures en meer macht voor het EP.

Je verwijt kiezers “Elementaire kennis” te ontbreken. Maar ligt dit niet eerder aan de complexiteit van de Europese overheid dan aan onwil van de kiezers. Het gaat om het beantwoorden van een paar simpele vragen:
– wat mag de Europese overheid doen en wat niet?
– wie heeft de uitvoerende en wie de wetgevende macht?
– hoe komt de Europese overheid tot besluiten?
– welke personen nemen Europese besluiten/wetten?
– hoe kan ik die personen (uitvoerend en wetgevend) ter verantwoording roepen/ de laan uitsturen?

De antwoorden op deze simpele vragen zijn zo veelzijdig en ingewikkeld dat je het alleen kan begrijpen als je Europees recht hebt gestudeerd. En zelfs dan zal je moeite hebben het uit te leggen. Het is dus niet zo verwonderlijk dat kiezers geen elementaire kennis hebben en een beetje gek mensen dat te verwijten. Welke Nederlander begrijpt de niet onbelangrijke Comitologie-procedure? Of wie heeft er uberhaupt ooit van gehoord? Er bestaat niet eens een wikipediapagina in het Nederlands over. Het is een elitaire reactie te zeggen: ‘gaat u maar gewoon stemmen op een partij die voor Europa is, want anders bent u een domme populist. Wij regelen dit verder voor u.’

Ik denk dat de huidige economische crisis en de Europese veranderingen burgers wakker zullen maken als het gaat om het belang en de grote invloed/macht van de Europese overheid. En als de huidige bureaucratie ongrijpbaar blijft, dan zullen ze zich er tegen keren. Wat mensen niet begrijpen, kunnen ze niet liefhebben.

Ik neig daarom meer en meer naar concrete federalisering met een grondwet die niet groter is dan 6 pagina’s. Ik denk dat daar nu wel een kans voor is. Mensen zullen beseffen dat Europa al een superstaat is, en alleen nog directe betrokkenheid willen verzekeren. Ik vrees echter dat politieke partijen en de academie hun macht niet uit handen willen geven aan de, zoals jij het zelf ziet, “domme” kiezers.

5 Martin Holterman 24/10/2011 om 20:22

@PB: En hoeveel mensen kunnen die vragen beantwoorden als het om de Nederlandse overheden gaat? Stemt de Europese Commissie? De Ministerraad? Wat is de rol van de President van de Commissie? En van de Minister-President? Heeft de Eerste Kamer het recht van initiatief? En de Tweede Kamer? En de Regering? Kan de Gemeenteraad de Burgemeester de laan uitsturen? Hoe heten de organen van de Provincie eigenlijk? En wie is daar de baas? &c, &c, &c.

Op alle niveaus is de regering ingewikkeld, en dan heeft Nederland nog een redelijk overzichtelijk systeem.

6 Filip S. 24/10/2011 om 23:24

@ PB
Ik weet niet precies wat u bedoelt met een interne discussie, maar ik denk dat ik dat ook niet met u eens ben. Natuurlijk is er intern (in de relaties met bijv. stakeholders en andere instituties) veel veranderd, maar er is ook wel degelijk getracht naar buiten toe te treden. Het burgerinitiatief, Plan D, verscheidenene databases met informatie over bijv. subsidies.

Ik zie echter in media, politiek en bij het publiek een reflex over Europa optreden, die ik graag enigszins mag hekelen. Uw eerste reactie is wat dat betreft typerend. Het gaat over stiekum gedrag, bureaucratie en achter de schermen. Naast corruptie en verkwisting zijn dat zo ongeveer de ergste platitudes over Brussel. Gelet op uw tweede reactie zal er in de eerdere ook wel wat gechargeerd zijn, want u verraad dat u wel degelijk enige kennis over dit terrein bezit.

In de IS van september verweet EU-journalist Jan Werts op zijn beurt de eurofiel een blinde vlek te hebben. Dat zal ook wel, maar in een sfeer waarin elementaire kennis ontbreekt (ook bij hen die beter zouden moeten weten) lijkt een fundamentele discussie over Europese onderwerpen onmogelijk.

7 PB 25/10/2011 om 21:38

@ Filip S. Ik kan goed begrijpen dat je als specialist op dit gebied veel frustratie ervaart over de manier waarop er met verkeerde vooronderstellingen over Europa wordt gesproken. Ik deel dat gedeeltelijk. Zelf ben ik bang dat de EU aan zijn eigen gewicht nu ten onder gaat en daarom zou ik graag nu een echte fundering willen aanleggen. Daarnaast ben ik wel bevreesd voor de voortdurende neiging tot centralisatie in Europa, waarbij nationale organen worden gebruikt voor de uitvoering. Juist een duidelijkere federalisering zou de lidstaten en Europa versterken. Ik merk dat ook mensen die altijd sceptisch zijn geweest over Europa voor dergelijke ideeen openstaan. Ze leggen zich er bij neer dat Europa al feitelijk een grote overheid is. En willen alleen nog invloed verzekeren en bevoegdheden afbakenen.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: