Column: Constitutionele Monarchie 2.0 gewenst!

door Ingezonden op 23/02/2011

in Haagse vierkante kilometer

Er is weer commotie ontstaan rond de positie van de koningin. De jongste episode speelt zich af rond de kerstrede van koningin Beatrix. Theoloog en vriend van de koningin Oosterhuis sprak in het EO-programma Blauw Bloed over zijn vermoeden dat de koningin niet zou hebben gezegd wat zij zou willen zeggen. Inmiddels heeft Oosterhuis zijn uitspraken afgezwakt en zelfs als dom betiteld. (Zelf)censuur? In hoeverre de koningin vindt dat zij gecensureerd wordt is niet duidelijk, het is ‘slechts’ de interpretatie van Oosterhuis. Ondanks dat Oosterhuis het voorval probeert af te doen als een storm in een glas water waren de Kamerleden er als de kippen bij om tekst en uitleg te eisen van de minister-president. SP-leider Roemer liet in Buitenhof weten Rutte te willen horen maar koppelt het voorval gelijk aan de wens voor het ceremonieel koningschap. In de maandageditie van WNL stelde VVD’er Huffnagel voor dat indien de koningin wil zeggen wat ze ook daadwerkelijk zou willen zeggen dat ze maar uit de regering moet stappen. Anders geldt de ministeriële verantwoordelijkheid.

De aanname is dus dat indien de koningin geen deel uitmaakt van de regering de ministeriële verantwoordelijkheid niet meer van toepassing is. Alsof dan de ministeriële verantwoordelijkheid voor de koning als sneeuw voor de zon verdwijnt? Dat miskent de werking van het staatsrechtelijke leerstuk. De kersttoespraak wordt niet uitgesproken door de koningin als deel van de regering, in tegenstelling tot de troonrede. Zodoende kent het een meer persoonlijk karakter. Dit betekent nog niet dat daarmee het staatshoofd een vrijbrief heeft om er eens lekker voor te gaan zitten. De ministers zijn ook verantwoordelijk voor de publieke optredens en uitingen van de koningin als staatshoofd.

Het uitgangspunt van de ministeriële verantwoordelijkheid voor publieke uitingen en optreden is volgens Visser (in: ‘In dienst van het algemeen belang’) dat de koning(in) de minister niet in de verlegenheid brengt. Dit beperkt zich niet alleen tot het achterwege laten van kritiek op het regeringsbeleid. Indien uitingen politiek gevoelig liggen zal daar door de koning(in) rekenschap van gegeven moeten worden door het van te voren te bespreken met de betrokken minister. Aan de andere kant dienen minister wel oog te hebben voor de positie van de koning(in) als publiek persoon. Er dient ruimte  te zijn voor om aan zijn of haar betrokkenheid uiting te geven zij het dat dit wel binnen bepaalde grenzen.

Het gedrag van de Kamerleden kan van invloed zijn op waar die grenzen getrokken worden. Indien de minister voor ieder wissewasje steeds weer tekst en uitleg moet komen geven in de Kamer dan zal die ruimte voor de koning(in) niet toenemen. De minister(-president) ziet de bui al hangen. Ik zou ook eieren voor mijn geld kiezen. Helemaal als het gevoelige onderwerpen betreft  die zeer dicht  tegen zaken aanliggen die momenteel onder de rechter bevinden. Hoe wenselijk is het als de koningin, onbedoeld, in die (politiek) heikele situatie zou worden betrokken? Het lijkt mij op dit moment geen vergezochte redenering. Een eventuele keuze van Rutte om de toon van de kersttoespraak te matigen lijkt mij in die context niet onredelijk. Als men vindt dat hij hiermee de PVV te veel uit de wind houdt dan is dat de kwestie die aan de orde is en niet, zoals Roemer in Buitenhof er van maakt, de vraag naar een ceremonieel koningschap. Want als men valt over het feit dat de koningin niet kan zeggen wat ze vindt dan pleit men voor meer ruimte voor de koning(in) in de kerstrede. Meer vrijheid van meningsuiting voor de koning(in) dus. Daar lost het voorgestelde ceremonieel koningschap naar mijn overtuiging in beginsel niets mee op. Ook in een dergelijke constructie zal de koning(in) niet zo maar vrijelijk over alles kunnen spreken. Stel je eens voor dat de ceremoniële koning(in) gaat pleiten voor het herinvoeren van de doodstraf! Zouden we daar mee kunnen leven?

Als men de koning(in) vrijheid van meningsuiting wil geven dan zou men kunnen beginnen die ruimte aan de koning te bieden, zo stelde professor Peters recentelijk in de NRC voor. Dan moet die ruimte niet alleen door de minister worden geboden, maar ook door Kamerleden. En dat betekent dat niet aan elk woord aanstoot moet worden genomen. Het omgekeerde is volgens Peters eerder het geval. Steeds vaker wordt de minister-president op het matje geroepen als de koningin iets zegt wat iemand niet aanstaat. Maar ook voor leden van het koninklijk huis (waarvoor hij niet direct bevoegdheden bezit) mag de minister constant opdraven.

Voorts oogt het niet fraai om over de rug van de koningin politiek te bedrijven. Toch lijkt dit eerder een tendens te zijn dan een eenmalig voorval. De huidige regeringspartijen (en de gedoogpartij) waren er ook niet vies van tijdens de kabinetsformatie. Nadien werd er door een aantal partijen gepleit voor een modern koningschap (lees ceremonieel). Maar Rutte voelt daar niet zo veel voor. Het zou Rutte dan ook sieren om het nu op te nemen voor (de positie van) de koningin. Helemaal nu de oppositie het vooralsnog af laat weten om zelf met een degelijke visie te komen voor de wijze waarop aan de monarchie binnen het democratische bestel dient  te worden vormgegeven.

Het zou wel van voortschrijdend inzicht doen getuige als nu alsnog wordt over gegaan tot het schrijven van een nieuwe nota inzake het koningschap. Er zijn volgens mij genoeg redenen die dit  nu maar ook voor de toekomst noodzakelijk maken. De kabinetsformatie, de kwestie rond de investeringen van de kroonprins (en dus de vermeende ministeriële verantwoordelijkheid voor leden van het koninklijk huis/familie, het advies hierover van de Raad van State is eind vorig jaar vastgesteld en zou dus mooi kunnen worden meegenomen), de aanstaande troonwissel en de visie van de kroonprins op zijn toekomstige koningschap. Maar ook de roep om op een ceremonieel koningschap over te stappen is een goede reden! Zeker nu juist van dat laatste figuur veel wordt verwacht maar het vooralsnog maar moet blijken of het dat ook kan leveren.

Pieter van Tilburg, student staatsrecht UvA

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: