De Grondwet, een inspirerend document?

door Redactie op 08/09/2009

in Haagse vierkante kilometer

Recent is de discussie over de Nederlandse grondwet weer opgelaaid. De Grondwet zou een richtinggevend en samenbindend element in de samenleving moeten vormen. Burgers moeten meer betrokken worden bij de Grondwet en zich meer verbonden voelen met de waarden die er in besloten liggen. Met het oog op het verwezenlijken van dit doel wordt er een staatscommissie herziening Grondwet ingesteld. De discussie over de Grondwet roept een aantal vragen op: wat zou de rol moeten zijn van de grondwet in de samenleving, zal het gevolg van een verandering van de grondwet een grotere betrokkenheid van burgers zijn en zijn er alternatieven? In deze bijdrage zal ik stilstaan bij argumenten voor ‘een grondwet voor de 21eeuw’ en deze kort behandelen. Deze argumenten zijn geen van alle overtuigend, er kunnen dan ook grote vraagtekens gezet worden bij de plannen van het kabinet om de Grondwet als samenbindend instrument te gebruiken. De Grondwet is geen superlijm maar een oude vernislaag, waarmee voorzichtig moet worden omgesprongen. De bijdrage is als volgt opgebouwd: eerst een kleine historie van het debat over de functie van de grondwet, dan de mogelijkheden voor een samenbindende grondwet en alternatieven, afgesloten wordt met een conclusie.

Lees verder

De Grondwet in een veranderende samenleving

Het is inmiddels al meer dan 25 jaar geleden dat de laatste grote Grondwetsherziening – die van 1983 – heeft plaatsgevonden. Voor het ministerie van Binnenlandse zaken reden een conferentie te organiseren rond het thema ‘De onzichtbare Grondwet.’ Met het verschijnen van de bundel ‘De Grondwet herzien’ werd een nieuwe impuls gegeven aan een debat over de rol van de Grondwet in de samenleving. Dit debat werd al eerder gevoerd in het kader van de nationale conventie de commissie-Franken en in een themanummer van het Nederlands Juristen Blad.Uit veel van deze publicaties komt naar voren dat er een behoefte bestaat aan een herwaardering van de Grondwet. Een frissere en meer bevlogen redactie van de artikelen van de Grondwet, zou daartoe kunnen bijdragen. Ook wordt een andere formulering dan wel toevoeging van grondrechten voorgesteld. Een nieuw element in deze discussie is de behoefte de Grondwet ook een samenbindende functie te geven in een pluriforme samenleving. Het is deze nieuwe functie die mijn bijzondere aandacht heeft. De Grondwet heeft in deze visie niet alleen een functie als basisregeling voor het functioneren van de staat en haar instituties, maar ook een functie voor de politieke gemeenschap van de burgers van Nederland. In de Grondwet zouden belangrijke kernwaarden van de Nederlandse rechtsstaat tot uiting moeten komen, het zou daarmee de pluriforme groepen in de Nederlandse samenleving kunnen verenigen, als zogenaamde maatschappelijk bindmiddel fungeren. De functie van de Nederlandse zou moeten worden verbreed van een juridische naar een maatschappelijke, zonder afbreuk te doen aan de waarborgfunctie die de Grondwet nu heeft. Of een maatschappelijke en een juridische functie van de Grondwet samen kunnen en zouden moeten gaan is onderwerp van de volgende paragraaf.

De Grondwet als samenbindende factor

Om de Grondwet een verbindende factor in de samenleving te laten worden zijn verschillende voorstellen gedaan, waarvan ik er drie zal behandelen: er zou een preambule moeten worden ontworpen, de educatieve functie van de Grondwet moet worden versterkt en de Grondwet zou helder en toegankelijk moeten worden geformuleerd. Aansluitend zullen enkele alternatieven voor het samenbinden van de samenleving worden geschetst.

Om met de preambule te beginnen, de huidige Nederlandse Grondwet ontbeert een plechtstatige verklaring die aan haar tekst voorafgaat. Dit is historisch gezien verklaarbaar uit het feit dat bij het vaststellen van de Grondwet van 1814, Nederland al bestond, de Bataafse Republiek en de kortstondige inlijving bij de Franse Republiek zijn een relatief korte onderbreking geweest van een langdurige historische ontwikkeling van Nederland als natie. De reden om preambules in een grondwet op te nemen is nu juist vaak dat er sprake is van een radicale breuk met het verleden, een revolutie, die in Nederland niet heeft gekend. Hier is een parallel te trekken met het Verenigd Koninkrijk dat het zelfs geheel zonder grondwet moet stellen, men is nooit door externe omstandigheden gedwongen tot het maken ervan.Een belangrijke aanwijzing is ook dat we in Nederland een Grondwet hebben het Koninkrijk der Nederlanden, onze Grondwet heeft Nederland niet geconstitueerd dat bestond al langer, veel tromgeroffel zoals bij nieuwe staten het geval nog wel eens het geval is ontbreekt dan ook. Dit is natuurlijk geen reden om niet een preambule op te nemen, maar het opnemen daar is dan wel een onhistorische handeling die alleen een ‘opvoedkundige en samenbindende’ functie zou hebben.

In een onderzoek naar preambules in grondwetten van andere landen concluderen Cliteur en Voermans: Staten die preambules aan hun grondwet toevoegen om redenen van “opvoedende” effecten die een preambule kan hebben, troffen we niet aan.(…) Wat dit onderzoek wel duidelijk maakt is dat de wens om een preambule te hebben die de Grondwet tot leven kan wekken een unieke, en ook typisch Nederlandse wens is. Juist die landen die al een sterk nationaal gevoel hebben leggen dat vast in een preambule. In onze Nederlandse samenleving is niet een zodanig gevoel te bespeuren, wat overigens niet problematisch hoeft te zijn. Hierbij komt nog dat de kernwaarden die in een dergelijke preambule zouden moeten worden opgenomen, juist onderwerp zijn publiek debat en politieke strijd. De verhoudingen tussen de grondrechten, de al dan niet religieuze basis van onze cultuur, de Nederlandse identiteit in al haar facetten staat juist ter discussie. Hiermee is het idee om via een preambule burgerschap te versterken en wellicht zelfs een soort natiegevoel te ontwikkelen is gedoemd te mislukken.

Dan de educatieve functie van de Grondwet, die moet versterkt worden. Scholieren zouden de Grondwet moeten kennen en er door geïnspireerd moeten worden. De vraag is of hiermee niet teveel van de Grondwet wordt gevraagd, de Grondwet wordt nooit een bestseller. Een betere manier om jongeren te confronteren met de kernwaarden van de rechtsstaat is in praktische situaties de spanningen te laten zien die kunnen ontstaan tussen verschillende waarden en hen leren daar mee om te gaan. De blikvernauwing die de nadruk op de Grondwet oplevert kan zo worden vermeden. Daarmee is ook verzekert dat de waarborgfunctie van de Grondwet niet onnodig wordt aangetast in een poging een educatief doel te geven aan de tekst van de Grondwet.

Als laatste zal ik het voorstel om de Grondwet helder en toegankelijk te maken bespreken. Het bekendste initiatief op dit gebied is het boek: De Grondwet in eenvoudig Nederlands. De auteurs zijn er in geslaagd de Grondwet in eenvoudig taal te vertalen, maar daarmee gaat wel veel scherpte en nuance uit de oorspronkelijke tekst verloren. Een zoektocht naar ‘gemakkelijkere’ teksten, een grotere toegankelijkheid gaat niet goed samen met de noodzakelijke juridische nuance, de gestolde historische politieke strijd, waar de Grondwet een uitdrukking van vormt. Het argument valt zelfs om te draaien, juist de relatieve ontoegankelijkheid en traditionele formuleringen dragen bij aan de symbolische waarde van de Grondwet. In dit licht bezien lijkt het voorstel om de Grondwet toegankelijker te maken zelfs een truc om aan echte problemen voorbij te gaan. In plaats van discussie te voeren over het toegankelijke karakter van een in essentie historische tekst kan beter worden gewerkt aan het blijvend verzekeren van de vrijheden van burgers die uit de tekst van de Grondwet voortvloeien.

Maar hoe moet het dan wel met de Nederlandse samenleving, met de burgerschapsvorming? Één suggestie kwam al voorbij, als in het onderwijs aandacht wordt geschonken aan het functioneren als verantwoordelijke burger in de Nederlandse maatschappij, waartoe kennis van de grondbeginselen van de staatsinrichting toe behoort, is er al veel gewonnen. Daarnaast is een intensief debat noodzakelijk tussen politieke partijen over de wenselijke richting van de Nederlandse samenleving. Burgers raken ontevreden en gedemoraliseerd niet juist door een teveel aan politiek maar door een gebrek aan werkelijk politiek debat. Een uitstekende manier om een democratische rechtsstaat te onderhouden is haar burgers meer bij haar voortbestaan te betrekken, hierbij hoeft niet meteen aan allerlei vormen van directe democratie te worden gedacht, een serieuze versterking van de bestaande instituties kan al veel moeilijkheden wegnemen. Hierdoor kan de rol van de Grondwet als nuchter, sober en pragmatisch document, dat een uitdrukking geeft aan de historische verwikkelingen van de Nederlandse staatsvorming behouden blijven.

Conclusie

De Grondwet aanpassen met als doel binding in de samenleving te creëren is een utopie. De rol van de Grondwet ligt in de binding van de staatsorganen aan haar inhoud en de rechten die zij verzekert voor haar burgers. Het gebruik van de Grondwet als een instrument om de samenleving te sturen moet worden afgewezen. De Grondwet zal pas daadwerkelijk gaan leven als ze inhoudelijk wordt aangepast aan de noden van deze tijd, daarvoor is stevig politiek debat en durf vereist, cosmetische taalkundige operaties kunnen dan achterwege blijven. Als de overheid actief blijft streven naar een zo compleet mogelijke invulling van de vrijheden van de burgers maakt ze de Grondwet pas echt levend. Het onderhoud van de Grondwet moet niet bestaan uit het aanbrengen van een nieuwe verflaag maar aan het versterken van het hout waaruit het gesneden is.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: