De helft plus nul: kabinet naar huis!

door GB op 07/11/2016

in Haagse vierkante kilometer, Uitgelicht

Post image for De helft plus nul: kabinet naar huis!

De ooit zo ruime meerderheid voor de coalitie van VVD en PvdA was al een tijdje aan het slinken. Eerder wapperden verschillende corrupte VVD’ers en kwaaie PvdA’ers van hun fracties af en berustte het kabinet Rutte/Samsom nog maar op de kleinst denkbare meerderheid. En nu is het dan zo ver: Jacques Monasch begint voor zichzelf, waardoor het kabinet ook in de Tweede Kamer niet meer vooraf verwant is met de meerderheid van de zetels. Wat betekent dat?

Dit blog is na een comateuze periode weer aan een nieuw leven begonnen. Links en rechts moet dus nog achterstallig onderhoud worden uitgevoerd. Maar om de langzaam terugkerende bloglezers alvast te vermaken met de constitutionele kwestie van het moment, zullen we in deze post de staatsrechtelijke gevolgen van de Oekaze-Monasch verzamelen. Reageer dus vooral op deze eerste voorzet; welkom terug!

Volgens artikel 72 van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer is een voorstel verworpen als de stemmen daarover in een voltallige vergadering staken. Dat betekent dat voorstellen van het kabinet de Kamer pas kunnen passeren als ten minste één lid van de oppositie meestemt. Van enige ‘vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal’ kan dus geen sprake meer zijn, de grondslag waarop dit kabinet ooit werd geformeerd is definitief weggevallen. In normale omstandigheden zou dat nieuwe verkiezingen betekenen. Een kabinet dat de meerderheid in de Tweede Kamer verliest, heeft immers een nieuwe politieke grondslag nodig. Maar daarover mag sinds de Conventie van 1966 alleen worden onderhandeld na nieuwe verkiezingen. Nu waren reguliere verkiezingen echter reeds voorzien voor komend voorjaar en moest dit kabinet al met iedereen onderhandelen om iets door de Eerste Kamer te krijgen. Heel zinvol lijkt het daarom niet om voor de laatste maanden ontslag te nemen en de tijd demissionair vol te maken. Toch lijkt dat wat mij betreft staatsrechtelijk het meest zuiver voor een kabinet dat volmaakt vleugellam is geworden. Het coalitieakkoord is waardeloos geworden, het resterende mandaat is nu om in het algemeen belang op de tent te passen. Een gang naar de Koning zou dat moment perfect markeren en, belangrijker, constitutioneel legitimeren.

Overigens kan de oppositie Rutte niet tot een ontslagaanvraag dwingen. Een eventuele motie van wantrouwen zal volgens dezelfde regel immers niet worden aangenomen maar wegens het staken der stemmen ook voor verworpen worden gehouden. Alleen daar waar er een besluit moet worden genomen over de benoeming van een persoon, zal na verschillende stemrondes uiteindelijk het lot beslissen. Volgens het nieuwe evangelie naar Van Reybrouck is dat echter het meest democratische wat ons kan overkomen.

{ 6 reacties… read them below or add one }

1 Yoeri Roosendaal 07/11/2016 om 22:06

Ik kan het betoog niet volgen. Welke staatsrechtelijke regel zou het kabinet concreet schenden door geen ontslag aan te bieden? ‘Volmaakt vleugellam’ is sterk overdreven. De VVD-fractie heeft immers gewoon 41 of 42 leden. Het zijn er weliswaar formeel 40, maar Johan Houwers mag alleen geen VVD achter zijn naam zetten omdat ze bij die partij niet zo van hypotheekfraudeurs houden. Roland van Vliet zou van harte welkom zijn bij de VVD-fractie, ware het niet dat hij besmet is vanwege zijn PVV-verleden. Maar beide Kamerleden stemmen zelden of nooit anders dan hun VVD-collega’s. Houwers heeft zelfs in 2012 het coalitieakkoord onderschreven, dus hoezo is dat ‘waardeloos geworden’. De coalitie beschikt de facto over 76 of 77 zetels. Een gang naar de Koning lijkt dus nogal voorbarig.

Laten we het er maar op houden dat een kabinet alleen ontslag moet aanbieden als een meerderheid van de Tweede Kamer gebrek aan vertrouwen uit zou spreken. Zover is het nog niet, zoals de auteur ook zelf constateert. Nog lang niet.

2 Lucas 11/11/2016 om 23:59

Het “evangelie” van Van Reybrouck is niet dat direct over eindbeslissingen geloot moet worden, maar dat de personen die de beslissingen nemen geloot worden. Een onjuiste lezing van Van Reybrouck dus naar mijn mening.

Ook ik ben benieuwd naar de precieze onderbouwing van een staatsrechtelijke regel. Volgens mij is de conventie van 1966 dat bij de val van een kabinet er ook meteen nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Dat is een andere situatie nu het kabinet nog niet gevallen is.

3 GB 14/11/2016 om 16:19

Als ik Van Reybrouck goed begrijp, gaat het hem om het organiseren dat letterlijk de willekeurige burger meer aan de macht komt. Door benoemingen van personen na een aantal stemrondes aan het lot over te laten, dient het RvO II volgens mij die wens. Een inhoudelijke beslissing aan het lot over laten, doet het RvO II inderdaad niet. (De Zweedse constitutie overigens wel).

4 GB 14/11/2016 om 16:53

Maar ten aanzien van de inhoud van de stelling dat het zuiverder zijn als het kabinet zijn ontslag zou aanbieden en demissionair de tijd zou volmaken:

De eerste vraag is of dit kabinet nog op ‘een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal’ kan rekeningen, zoals destijds de inzet van de formatie was. Ik meen van niet, omdat een vruchtbare samenwerking toen (en dus ook nu) betekent dat tenminste in de Tweede Kamer fracties die samen een meerderheid vormen zich herkennen in het regeringsprogramma van het kabinet. Dat maakt het kabinet een missionair parlementair meerderheidskabinet, wat ook de bedoeling was. Naar mijn mening is het kabinet dat niet meer als de fracties die de overeenstemming bereikten op basis waarvan dit kabinet missionair is geen meerderheid meer vormen. Van de oorspronkelijke vruchtbaarheid van de samenwerking is dus sprake meer.

De tweede vraag is wat er dan moet gebeuren. Als dit twee jaar geleden was gebeurd, dan was er de keuze geweest tussen ofwel een nieuwe deal met een derde partij sluiten, ofwel nieuwe verkiezen uitschrijven. Eigenlijk dezelfde situatie als die ontstond toen Wilders zich afmeldde voor de gedoogcoalitie. Het formeren van een nieuw kabinet op basis van een nieuwe politieke grondslag werd toen door Rutte voor onzuiver gehouden, hij schreef nieuwe verkiezingen uit ‘omdat dat zo hoort in ons bestel’. Met deze actie bevestigde Rutte de zogenaamde Conventie van 1966, namelijk dat je een kabinet gedurende de rit niet van een nieuwe politieke grondslag mag voorzien om de vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal weer op gang te helpen.

Nu kan je zeggen dat dit vlak voor de verkiezingen gebeurt, het kabinet toch al uitgeregeerd is, en er geen plannen uit het coalitieakkoord meer zullen worden gerealiseerd. Dat dit kabinet niet meer op vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal is aangewezen, is dan niet erg, omdat er geen vruchtbare samenwerking meer nodig is. Dat is eigenlijk zeggen dat kabinet feitelijk al demissionair is. Laat de juridische situatie dan aansluiten bij de feitelijke en bied je ontslag aan. Dan immers is duidelijk dat de ministers er niet meer zitten omdat een meerderheid in de Kamer graag wil dat zij een specifieke verzameling plannen realiseren, maar omdat de Koning hen gevraagd heeft om meerderheden te zoeken bij de dingen die nodig zijn in het belang van het land.

Je kunt ook zeggen, dat dit kabinet zijn meerderheid niet verloren heeft omdat de vertrokken en uitgezette leden, anders dan Wilders toen, niet allemaal echt inhoudelijk het coalitieakkoord hebben opgezegd. VVD’er Houwers was in 2012 voor het akkoord en is dat nog altijd – hij kan alleen niet meer bij coalitiepartner VVD worden opgeteld. Ik vind dat echter niet overtuigend. Coalitiesamenwerking veronderstelt fractievorming. De vruchtbaarheid van de samenwerking ontstaat juist doordat er een package deal met een complete fractie wordt gesloten. Als iemand zich daaraan onttrekt promoveert hij zichzelf van een lastige backbencher die door de fractiesecretaris door de pomp moet worden getrokken tot iemand met wie op gelijke voet rekening moet worden gehouden in torentjesberaden. Daarmee onttrekt hij zichzelf wel degelijk aan de ‘vruchtbare samenwerking’ waar het in de formatie om te doen is.

5 Yoeri Roosendaal 15/11/2016 om 23:28

Dit is een fraai en uitgebreid betoog, maar het overtuigt me niet. De mantra van de ‘vruchtbare samenwerking’ is niet meer dan dat: een mantra. Of iets preciezer: het is een onderdeel van een opdracht aan de (in)formateur en bindt ook alleen die (in)formateur. De basis van een kabinet kan het niet zijn en is het ook nooit geweest.

Overigens is bij de formatie van Rutte II ook niet de formule van de ‘vruchtbare samenwerking’ gebruikt. De informateurs Kamp en Bos moesten kijken naar een “stabiel kabinet uit VVD en PvdA, de grootste partijen en de grootste winnaars”. Rutte moest als formateur een VVD-PvdA-kabinet formeren. Als echt de formule ‘vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal’ was gebezigd zou – jouw theorie volgende – het kabinet direct op dag één ontslag moeten aanbieden, omdat het door het ontbreken van een meerderheid in de Eerste Kamer ‘volstrekt vleugellam’ was.

Volgens mij hebben we een prima instrument om te bepalen of een kabinet staatsrechtelijk verder kan. Het heet de vertrouwensregel en deze behoort, heel anders dan de hiervoor genoemde mantra, tot het keiharde staatsrecht.

6 GB 16/11/2016 om 15:08

Als je redeneringen die het van hun overtuigingskracht moeten hebben (zoals deze, ik geef het toe) alleen nog maar kunt herhalen, dan moet je je geloof ik neerleggen bij het gebrek aan overtuigingskracht. Dat doe ik dan maar.

De vertrouwensregel is ook lange tijd voor een mantra gehouden, dus ik hou hoop…

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: