De ‘kern’ van de rechtsstaat

door GB op 04/08/2010

in Haagse vierkante kilometer

Veel rechtsstaatretoriek is het voortzetten van politiek met andere middelen. Het begrip ‘rechtsstaat’ is er vaag genoeg voor. Maar rondom de huidige kabinetsformatie wordt er uit een ander vaatje getapt. Het gaat niet om de rechtsstaat zoals die bijvoorbeeld in het geding is bij het op straat zetten van illegale asielkinderen, maar om iets wat verder gaat. In het nogal dramatische proza van het Comité voor de Rechtsstaat gaat het over fundamentele, principiële kernpunt-beginselen enz. van de rechtsstaat. Hoogste alarmfase dus.

Is alarmerende rechtsstaatretoriek gewoon het voortzetten van heftigere politiek met heftigere middelen? Misschien. Toen Donner speculeerde over aanname van de Sharia langs een democratische weg, timmerde Wilders de democratische route dicht voor grondwetswijzigende moslimfundamentalisten. En Lubbers had, blijkens zijn eindverslag, al meedenkend ook al bedacht dat er onderwerpen waren ‘die zich niet lenen voor een regeerakkoord omdat zij niet stroken met de Grondwet, verdragen of rechtsbeginselen.’ Het hoort er tegenwoordig dus een beetje bij. Maar ik denk dat er meer aan de hand is. Het lijkt alsof de gedachte groeit dat de Grondwet een onveranderbare kern heeft, die niet meer langs democratische veranderd mag worden. De Duitsers kennen dat fenomeen al: zij hebben een ‘Ewigkeitsklausel‘ in hun Grondwet.

De eerste vraag is dan hoe die onveranderbare kern eruitziet. Ik zou in ieder geval zeggen dat een onderdeel van die onveranderbare kern is dat de reikwijdte van de grondrechten neutraal moet blijven. Minder technisch gezegd: het om inhoudelijke redenen uitsluiten van ‘de Islam’ uit het juridische begrip ‘godsdienst’ of ‘levensovertuiging’ schendt de kern van de rechtsstaat. Dat is ongeveer hetzelfde als dat de Tweede Kamer zou bepalen dat Wilders geen beroep op de vrijheid van meningsuiting toekomt, omdat ze het geen ‘meningsuiting’ maar ‘schelden’ vinden.

CDA en VVD proberen met de gedoogconstructie uit te stralen dat ‘de kern van de rechtsstaat’ veilig is omdat alleen zij het daadwerklijke kabinet vormen. Maar dat doet de kritiek niet verstommen. De tweede vraag is hoe ver iemand mag komen die toch anders denkt over de kern van de rechtsstaat. Voor een partijverbod is nooit echt een pleidooi gevoerd. Men wilde de ideeën van Wilders ‘langs democratische weg’ van repliek dienen. Dat is gebeurd en de kiezers beloonden Wilders met 24 zetels. Ook nu betwist niemand die. Normale politieke samenwerking met de PVV op onderwerpen die niets met de Islam te maken hadden, was in het verleden geen probleem. D66, SP en GroenLinks werkten in 2007 samen met de PVV bij een initiatiefvoorstel voor een raadgevend referendum over het Verdrag van Lissabon. Dat is precies het type samenwerking wat CDA en VVD nu ook willen. Het enige verschil is dat de PVV een vaste gedoogsteun verlenende partner zou worden, met een gedoogakkoord dat twee kanten op uitgelegd kan worden. Wilders gedoogt het kabinet, het kabinet gedoogt de retoriek van Wilders.

Ik weet niet of de kern van de rechtsstaat zich daartegen verzet. De rechtsstaat beschermt tot op zekere hoogte retoriek die tegen de rechtsstaat zelf gericht is. Dat kon tot nog toe altijd prima, omdat de rechtsstaat beschermd werd door de onwaarschijnlijkheid van een succesvolle aanval. Het is wellicht tijd om de rechtsstaat beter te beschermen, door middels een onveranderbare kern een succesvolle aanval onmogelijk te maken. Maar ik kan geen echt rechtsstatelijke reden bedenken waarom het debat over die rechtsstaat wel in de Tweede Kamer gevoerd mag worden en niet in de buurt van de Trêveszaal, en D66 en GroenLinks wel met de PVV mogen samenwerken voor hun eigen initiatiefvoorstellen maar CDA en VVD niet om een heel kabinet te bouwen. Ziet iemand anders die redenen wel?

Overigens zijn er zeker een hoop politieke redenen te bedenken.

{ 6 reacties… read them below or add one }

1 PB 18/08/2010 om 11:18

Nu we zo aan het discussieren zijn over het stuk ‘rechtsstaatretoriek’. Is dit stuk toch ook wel van belang. Begrijp ik dit stuk goed – “het om inhoudelijke redenen uitsluiten van ‘de Islam’ uit het juridische begrip ‘godsdienst’ of ‘levensovertuiging’ schendt de kern van de rechtsstaat” – dat het de kern van de rechtsstaat formuleert als de burgerlijke vrijheden. Ik vind dit een heel juiste conclusie. Dit vindt ik zelf het beste argument waarom dhr. Wilders/PVV de kern van de rechtsstaat schenden.

Maar ergens vindt ik het lastig een onderscheid te maken tussen de openbare retoriek van de PVV – islam is een ideologie en geen godsdienst en dus geen godsdienstvrijheid – en de juridische wijze waarop wij dat vorm zouden geven: ‘het leersysteem van de Islam heeft een negatieve impact op veiligheid/samenleving en moet worden beperkt in zijn invloed’. Het laatste zou rechtsstatelijker geformuleerd zijn dan de formulering van de PVV, maar enigszins op hetzelfde neerkomen. Misschien is het laatste meer de Fortuyn benadering. Maar hier is een kruisverhoor van dhr. Wilders op zijn plaats om dit te weten te komen.

2 JU 18/08/2010 om 12:27

Ik weet niet of ik dat laatste met je eens zou zijn PB. Ook de ‘juridische formulering’ die jij kiest zou heel goed het fundament van de rechsstaat kunnen aantasten. Te zeggen dat een zo complex en fluïde (dus kneedbaar) stelsel als een wereldwijde religie een negatieve impact heeft op de veiligheid (of op het minstens even kneedbare fenomeen ‘samenleving’) lijkt sowieso al een zet richting willekeur. Ik zou zeggen dat de rechtsstaat vereist dat concrete sociale problemen met proportionele, concrete maatregelen worden bestreden.

Dat betekent in de praktijk dat het doden van mensen met een beroep op de eigen religieuze leerstellingen niet behoeft te worden geaccepteerd, maar dat anderzijds het sluiten van de grenzen, het stelsel van sociale zekerheid of de toegang tot publieke ambten voor iedereen die gelooft in Allah te ver gaat. De stelling dat de islam een negatieve invloed op de samenleving heeft is dan niet concreet genoeg.

Begrijp ik jou goed, dan meen je dat dit een proportionaliteitskwestie is die zich binnen het kader van de rechtsstaat afspeelt. Dat argument zou tot op zekere hoogte te volgen kunnen zijn: meningen kunnen inderdaad verschillen over nut en noodzaak van overheidsmaatregelen. En niet elke grondrechtenschending houdt bovendien per definitie een doodsklap voor de rechtsstaat in. Maar wanneer, zoals de PVV doet – en Pim Fortuyn wat mij betreft ook, maar laten wij hem er maar even buiten laten – elk probleem van de samenleving wordt bezien vanuit de bril van het problematische karakter van het geloof van een bevolkingsgroep, dan hebben wij het niet meer over redelijke meningsverschillen omtrent de afweging van belangen. Als dat wel zo zou zijn, dan is onderdrukking van geloofsopvattingen in welk land dan ook te verkopen als redelijk verschil van inzicht, en dat lijkt mij niet de weg die wij moeten gaan.

3 PB 18/08/2010 om 13:24

JU,

Hartelijk dank voor je reactie. De spanningen in deze discussie begin ik al een beetje beter te begrijpen (ik ben een langzame leerder).

Ik ben het zeer eens met de hierboven gepositioneerde stellingen, in het bijzonder dat concrete maatregelen een geconcretiseerd probleem vereisen. Bovendien behoort dan ook nog wel het verband tussen het probleem en de vermeende oorzaak te worden vastgesteld. Maatregelen behoren “noodzakelijk” te zijn en “proportioneel”. Zoals je zegt eindigt het anders in willekeur en ga je elk probleem eerst zoeken bij het mogelijk problematische karakter van een godsdienst. Of beter gezegd, je zoekt de problemen gewoon erbij of verzint ze ter plekke.

Maar de discussie of concrete problemen veroorzaakt worden door een problematisch karakter van de Islam of de profeet Mohammed is juist uiterst gevoelig en wordt volgens mij nog grotendeels vermeden. Alleen de Christenunie heeft daar een bezinning op uitgevoerd in “voorwaarden voor vrede” van Segers.

Als case study,

Ik herinner mij een discussie over anti-semitisme op radio 1. De vraag of de Islam of de profeet Mohammed daaraan bijdroeg (als je die kan scheiden), werd onmiddelijk weggewimpeld met de stelling dat anti-semitisme gewoon van alle tijden en plaatsen is en dat het niks met de Islam te maken had.

Dat ging m.i. wat makkelijk. Antisemitisme kan veel verschillende achtergronden hebben (christelijk, marxistisch, nationaal-socialistisch), maar niettemin lijkt mij de aard en “actualiteit” van specifiek islamitisch antisemitisme niet geheel onbelangrijk.

IN het bijzonder aangezien in islamitische gezinnen veel arabische tv gekeken wordt, waar antisemitisme regelmatig vanuit de Islam wordt verdedigt (het Joden zijn aartsbedrieers en apen verhaal). Zie bijvoorbeeld op Memri tv.

Als concrete maatregel zou ik dan kunnen voorstellen dat men deze uitingen niet toestaat door in Nederland deze zenders of de schotelantennes verbied om de instroom van antisemitisme (een concreet probleem) te voorkomen. Een proportionele maatregel lijkt mij. Moslims wordt de uitoefening van hun godsdienst niet belet. Het is eerder een beperking van de vrijheid van meningsuiting.

Is dit een voorbeeld van wat jij een concreet probleem met een concreet oplossing. Alleen blijft het altijd problematisch om een bepaald probleem aan “de” Islam toe te schrijven. Maar men hoeft dan ook niet in discussie met moslims te gaan over wat de ware islam is etc. Wij kunnen alleen de concrete werkelijkheid constateren dat er mensen zijn die dit als Islam beschrijven en hiernaar handelen.

4 JU 18/08/2010 om 14:59

Laat ik proberen bij de originele discussie te blijven, namelijk of de partij-ideologie van de PVV rechtsstatelijk problematisch kan zijn. De bestrijding van antisemitisme lijkt mij de rechtsstaat als zodanig geen schade te berokkenen. Over de vraag of het verbieden van een zender een effectief middel is dat de minst mogelijke schade aan de rechten van de ontvangers toebrengt, kan verschillend worden gedacht. Het is zonder twijfel een vergaand middel, zij het onder omstandigheden wellicht verdedigbaar. Het lijkt me in elk geval een andere discussie. Wat hier, denk ik, belangrijker is, is de vraag hoe de verbiedende instantie in het algemeen omgaat met antisemitisme. Worden er ook extreem-rechtse zenders verboden? Wordt enkel jodenhaat bestreden, of ook andere vormen van rassendiscriminatie? Welke instrumenten worden daarvoor gebruikt? De discussie wordt er, met andere woorden, een over de vraag hoe in het algemeen dient te worden omgegaan met vormen van vreemdelingen- en rassenhaat, en niet meer een over de islam als zodanig. En dat lijkt me een discussie die in een rechtsstaat zonder probleem kan worden gevoerd.

En dat is dan voorlopig even mijn laatste woord, want hoe interessant ook, anders kom ik niet meer aan het werk vandaag!

5 GB 19/08/2010 om 11:16

Het voorbeeld van de bestrijding van antisemitisme werkt wel verhelderend, volgens mij. Wat mij betreft is er een cruciaal verschil tussen het bestrijden van antisemitisme (door uitzendingen van Hamas te verhinderen of het uitzetten van een eventuele specifieke niet-nederlandse imam die zich de verspreiding van het antisemitisme bijzonder aantrekt en het intrekken van de uitkeringen van Stromfronters wegens permanente weigering om serieus te solliciteren of weet ik wat voor plannen een politicus kan bedenken) en het bestrijden van de Islam omdat het een voedingsbodem voor antisemitsime zou zijn.

In het eerste geval moet de beperking die je aan de islam en aan alle andere godsdiensten wilt stellen voort uit het legitieme doel wat je wilt bereiken (tegengaan van antisemitisme).In het andere geval is het doel ‘tegengaan van Islam’, en dat lijkt me geen legitiem doel.

Of, in de woorden van je voorbeeld uit je eerste reactie: (het leersysteem van de Islam heeft een negatieve impact op veiligheid/samenleving en moet worden beperkt in zijn invloed’.) Het bevorderen van de veiligheid in de samenleving is een legitiem doel waartegen je de proportionaliteit van je maatregelen kunt afwegen, bij het ‘beperken van de invloed van de Islam omdat het een negatieve inpact op de samenleving heeft’ verschuift je doel naar een niet legitieme hoek.

6 curfs 01/09/2012 om 11:51

1939-1945 werden de Joden, door de Nederlandse Marchauchee,
kant en klaar op het Perron gesteld in Westerbork.
In 1942, wilde Prins Bernhard Stadhouder van Nederland worden.
In Maastricht werd voor een verzetstrijder een standbeeld opgericht,
welke van tevoren in Middelbau- Dora een verzetstrijder per Kopschot werd dood geschoten, omdat hij niet stille Nacht, heilige Nacht wilde zingen, voor een oud Nazi.
Aan het einde van 1945 werden 21 Kinderen in de nek geschoten, in de kerk van Bad Gandersheim.
Schott -_Glas maakte op de mm2 ,een nieuwe glasindustrie op het voormalig konzentratiekamp in Bad Gandersheim, en de oude Archieven die jarenlang in de kelder lagen werden door de sekretaresse vernietigd.
In Raderach waar ook aan de V2 werd gewerkt, werd uit het voormalig konzentratiekamp een vuilnisbelt gemaakt.
Raderach behoord nu tot Friedrichshaven, en is nu bij uitstek de Zeppelinstad.
En ik, ik heb deze naaoorlogse troep allemaal moeten verwerken en voor mijn ouders ,mijn levenlang therapeut moeten spelen!
IK ja ik, ik wil deze vieze bruine soep niet meer, rot op!!
Bruine raddraaiers

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: