De knoop en de koningin

door GB op 23/02/2010

in Haagse vierkante kilometer

Post image for De knoop en de koningin

De rol van de koning tijdens een ‘formatie’ krijgt vooral kleur wanneer er tegenstrijdige adviezen worden gegeven. Hoe meer de alternatieven op elkaar lijken, hoe groter de invloed van Beatrix. De democratische controle op deze koninklijke rol is beperkt. Het parlement kan eventueel de minister-president aanspreken op het verloop van de procedure, maar de ministeriele verantwoordelijkheid is uitermate kreupel in deze fase. Daarom bestaat er tegenwoordig een andere controle: die van de openbaarheid. Wijkt Beatrix überhaupt van adviezen af? Dat valt ten dele te reconstrueren omdat fractievoorzitters die op Noordeinde langs zijn geweest doorgaans inzage geven in hun advies.

Dat er voor de zomer nieuwe verkiezingen zullen komen, lijkt een vrij eensgezind advies te zijn dat Hare Majesteit nauwelijks zal kunnen negeren. Maar hebben wij tot die tijd een missionair Kabinet Balkenende V? Of houden we demissionair Kabinet Balkenende IV? Voor de verkiezingen maakt het niet uit: ook een demissionair kabinet kan de Tweede Kamer ontbinden: Balkenende I ontbond demissionair. Voor de controversialiteit van wetsvoorstellen maakt het wel uit. Bij een missionair kabinet zijn er inbeginsel geen controversiële voorstellen. Hoogstens voorstellen waarvan het (minderheids)kabinet zelf al ziet dat ze kansloos zijn, of voorstellen die de gedoogsteun in gevaar brengen. Een prudent opererend kabinet zal daar rekening mee houden.

Ter controle op de rol van de majesteit is het dus goed om in ieder geval de adviezen op dit punt zo goed mogelijk in kaart te brengen. Dat valt nog niet mee.

Halsema, Pechtold, Geert Wilders en Verdonk waren helder in de media: een demissionair kabinet laten voortmodderen. Van Geel en Slob zijn ook helder: zij willen een snelle formatie van een klein kabinetje. Van der Vlies voegde zich daarbij en deed zichzelf ook nog als minister in de aanbieding. Er zijn dus tegenstrijdige adviezen.

Dan valt de tweede vraag open: volgt Beatrix de meerderheid in de Tweede Kamer? De meerderheidsopvatting is met bovenstaande nog niet helder. Van de in de media ontbrekende partijen bleef de eigen website over. Agnes Kant lijkt alles best te vinden, zolang ze – zo heeft ze onze 72-jarige vorstin (zwaar beroep) voorgehouden – maar niet hoeft in te stemmen met de AOW-leeftijdsverhoging. Dat zou kunnen wijzen op een voorkeur voor een demissionair kabinet. De VVD vindt dat ‘alles wat in het landsbelang is doorgang moeten vinden’.  (Kennelijk in tegenstelling tot het gebruik om vooral dingen die niet in het landsbelang zijn doorgang te doen vinden.)  Maar ook dat klinkt als demissionaire taal. Blijft over de PvdA. Van hen heb ik dit punt nog geen duidelijk standpunt kunnen vinden.

Daarvan hangt af of de koningin een krappe meerderheid volgt om Balkenende V mogelijk te maken, of dat ze gewoon tegen een duidelijke meerderheid in de Tweede Kamer ingaat om dat te doen. Iets om in de gaten te houden. Dit zijn momenten waar Beatrix onder andere op doelt, als zij het over ‘inhoudelijk koningschap’ heeft.

UPDATE: verkiezingen zijn op 9 juni. Tot die tijd blijft Balkenende IV demissionair. Vermoedelijk is Beatrix keurig binnen de meerderheidsopvatting gebleven. Uit de brief van Balkenende blijkt dat ook: ‘Gebleken is dat een meerderheid van de Tweede Kamer adviseert vervroegde verkiezingen te laten voorbereiden door een demissionair kabinet bestaande uit bewindspersonen afkomstig uit CDA en ChristenUnie.’

{ 16 reacties… read them below or add one }

1 Michiel Duchateau 23/02/2010 om 16:57

Tijdens de persconferentie werd terecht vraag gesteld wat het verschil eigenlijk zou zijn geweest met een missionair rompkabinet Balkenende V. In beide gevallen (zo zei ook Balkenende) lijkt het parlement de grenzen van de handelingsvrijheid van het kabinet te kunnen bepalen. Of zou de enkele mogelijkheid het kabinet heen te kunnen zenden echt iets uitmaken? En als dat zo is, zou het missionaire rompkabinet dan na de verkiezingen minder hebben gekund dan daarvoor? Ik vraag het me af…

2 GB 23/02/2010 om 17:20

Misschien valt er wat af te leiden uit het controversieel verklaren van voorstellen. Bij het controversieel verklaren van voorstellen is het mogelijk/komt het voor dat een kamer de wil van een (substantiele) minderdheid respecteert. Bij een missionair kabinet zijn er geen controversiele voorstellen. Ook dan kan de meerderheid een wens van de minderheid respecteren, maar daar is iets minder aanleiding voor. Agnes Kant houdt haar AOW-discussie bij een demissionair kabinet sneller van de agenda dan bij een missionair kabinet.

Overigens geef ik wel toe dat het niet om heel grote verschillen gaat.

(na verkiezingen is geen enkel kabinet meer missionair, toch?)

3 MD 23/02/2010 om 18:08

Juist omdat geen enkel kabinet na verkiezingen missionair is vraag ik me af of een rompkabinet gedurende enkele maanden (tot aan de verkiezingen) meer had kunnen doen dan nu het geval is.

De lijst van controversiële onderwerpen moeten we volgens mij inderdaad plaatsen in de sleutel van zelfbeperking door een meerderheid. Ik kan tenminste geen enkele rechtsregel bedenken die een Kamermeerderheid en een demissionair kabinet zou verplichten naar een substantiële minderheid te luisteren. Misschien kan in dit soort omstandigheden uit het al dan niet missionair zijn van een kabinet vooral de politieke duiding door een meerderheid van de situatie worden afgeleid?

4 JU 23/02/2010 om 19:05

Voeg Agnes Kant maar toe aan de lijst van zekere voorstanders van een demissionaire staat. Niet alleen klopt je analyse volledig dat zij bij een missionair kabinet eerder risico zou lopen op AOW-discussies, ze zegt het ook letterlijk in haar interview met der Fritz.

Kabinetten plegen trouwens in lijn met de conventie van 1922 aan de vooravond van de verkiezingen ontslag aan te bieden. In zoverre zijn zij dus inderdaad altijd demissionair. Maar net als bij de fatsoensnorm dat demissionaire kabinetten de Kamer geen controversiële onderwerpen voorleggen gaat het daarbij om een gewoonte en niet om een rechtsplicht. Ben het trouwens met je eens Michiel, dat het verschil in de praktijk flinterdun zo niet non-existent zal zijn.

5 GB 24/02/2010 om 09:32

Weet iemand trouwens hoe het zit met de nieuw beedigde ministers? Duwen die per kerende post hun ontslagbrief in de handen van de majesteit, of geldt de collectieve ontslagaanvraag van Balkenende ook voor toekomstige promoties in zijn kabinet of staat in hun benoeming reeds dat ze slechts dat mogen doen wat noodzakelijk is in het belang van het Koninkrijk?

6 Richard Westerbeek 24/02/2010 om 11:15

En gisteren van Geel bij (ik dacht) Nova: “Daarom hebben wij de koningin ook geadviseerd om een demissionair kabinet te doen”… Wat een kolder. Die lui moeten ook alles draaien en spinnen als ze eens een keer hun zin niet hebben gekregen.

Als Balkenende reageert met “Wij hebben naar de Kamer geluisterd”, dan weet je dat hij eigenlijk anders had gewild… Vroeger hadden ze van die Kremlin-watchers, die lui kunnen geld verdienen als CDA-watcher…

7 JU 24/02/2010 om 11:43

Tja Geerten, dat is een leuke vraag. Het heeft toch ook wel iets kolderieks om tegelijk met het benoemingsbesluit weer om ontslag te verzoeken, dat dan vervolgens weer in beraad wordt gehouden. En dat alleen maar om samen met de rest demissionair te kunnen zijn. Ik zou persoonlijk voor de laatste optie kiezen: in hun benoemingsbesluit zal al wel worden gesproken van ‘al hetgeen noodzakelijk is’. Maar dat roept wel weer de vraag op of de nieuwe ministers straks de enigen zijn die bij de verkiezingen nog hun ontslag aanbieden omdat de rest dat al lang heeft gedaan… Laten we het er maar op houden dat zij strikt genomen missionaire ministers met een demissionaire taak in een collectief demissionair kabinet zijn. En verder afwachten tot de benoemingsbesluiten worden gepubliceerd.

8 CS 24/02/2010 om 13:44

Ten tijde van het demissionaire kabinet Lubbers III werden de staatssecretarissen Hirsch Ballin en Van Thijn tot minister gepromoveerd. Zij hebben na die benoeming niet direct hun ontslag aan de Koning aangeboden. Zij waren dus missionaire ministers in een overwegend demissionair kabinet.

Bron: C.A.J.M. Kortmann, ‘Kroniek van het staatsrecht’, bijlage bij NJB 1994, afl. 33, p. 47.

p.s. of zij destijds staatsrechtelijk gehouden waren op te stappen n.a.v. de IRT-affaire, waag ik sterk te betwijfelen. Eerste ondertekenaar van de motie destijds, Dijkstal, gaf aan geen heil te zien in het per direct heenzenden van ministers. Medeondertekenaars Kohnstamm en Rabbae spraken zich in vergelijkbare bewoordingen uit.

9 CS 24/02/2010 om 13:53

p.s. 2: aan een andere optie, namelijk het ontnemen van de missionaire status aan de twee bewindslieden, maar ze toch demissionair laten aanblijven, zullen de Kamerleden niet hebben gedacht…

10 JU 24/02/2010 om 15:37

Ik denk dat je bedoelt: de staatssecretarissen VAN de ministers Hirsch Ballin en Van Thijn. Dat waren Aad Kosto en Dieuwke de Graaff-Nauta. De ministers Van Thijn en Hirsch Ballin stapten als gevolg van de IRT-affaire op en werden – inderdaad – vervangen voor hun respectievelijke staatssecretarissen. Op het moment van vertrek waren beide ministers al demissionair vanwege eerder gehouden verkiezingen. Dat werden zij dus niet door de motie-Dijkstal, want door die motie verdwenen zij juist uit het kabinet. Of die motie overigens moest worden opgevat als een motie van wantrouwen is een heel ander verhaal. Minister Hirsch Ballin vatte haar in elk geval zo op omdat zij zijn handelingsvrijheid m.b.t. de politie sterk inperkte.

Hoe dan ook, inderdaad werden de staatssecretarissen Kosto en De Graaff-Nauta vervolgens minister in een demissionair kabinet. Als Kortmann zegt dat zij geen ontslag hebben gevraagd, dan geloof ik hem graag. Blijft de vraag over welke bewoordingen de Koningin in hun benoemingsbesluiten gebruikte.

11 CS 24/02/2010 om 15:50

Oeps, mea culpa. Uiteraard waren het niet Van Thijn en Hirsch Ballin die werden gepromoveerd tot minister, maar hun staatssecretarissen. Laatstgenoemden waren niet demissionair in een overigens demissionair kabinet.

12 LD 24/02/2010 om 21:33

JU: zie de Staatscourant van woensdag 1 juni 1994, nr. 101, p. 7. Bij zowel Kosto als De Graaff-Nauta valt te lezen dat zij met ingang van 27 mei 1994 tot minister worden benoemd en (vervolgens) gezien de terbeschikkingstelling van hun functie op de meest eervolle wijze worden ontslagen als staatssecretaris. Hun demissionaire status lijkt mij daarmee verdwenen te zijn.

Op 22 augustus 1994 werden beide ministers weer ontslagen. Misschien valt nog te achterhalen wanneer zij uiteindelijk ontslag hebben aangeboden?

13 GB 25/02/2010 om 16:10

De benoemingsbesluiten van De Jager en Huizinga zijn bekend: http://www.minaz.nl/dsc?c=getobject&s=obj&objectid=126381

Volgens mij zijn ze gewoon normaal benoemd, en belast met de leiding van een ministerie. Over enige begrenzing van de taken valt niets te lezen.

14 MD 26/02/2010 om 11:51

Toch wel curieus dat een demissionair kabinet missionaire ministers kan hebben. Maar iets anders valt er niet van te maken. De kroon heeft immers beslist over de ontslagaanvrage van De Jager en Huizinga (door ze te ontslaan) en ze daarna tot minister benoemd.

15 GB 26/02/2010 om 12:00

En als er straks geen ontslagaanvraag ligt dan worden ze dus naar welgevallen ontslagen…

16 JU 26/02/2010 om 16:22

Ik denk dat e.e.a. juist je eerdere punt illustreert: missionair of demissionair, het zijn alleen maar formele aanduidingen die niet de handelingsvrijheid van het kabinet of de individuele ministers bepalen. Maar ik neem aan dat zij dan toch wel als tweemanskabinet hun ontslag aan de vooravond van de verkiezingen aanbieden.

Reactie achterlaten

{ 4 trackbacks }

Vorige post:

Volgende post: