De koningin, de hoofddoek en de ministeriele verantwoordelijkheid

door GB op 16/01/2012

in Haagse vierkante kilometer

Post image for De koningin, de hoofddoek en de ministeriele verantwoordelijkheid

De contouren van het eerste staatsrechtelijke akkefietje van 2012 zijn inmiddels zichtbaar. De Koningin gaat op staatsbezoek naar een islamitisch land, stekkert daar op blote voeten, maar met hoofddoekdeksel door een gebedsruimte en haalt vervolgens ongemeen fel uit naar de kopvoddenvreters in eigen land. “Echt onzin” schijnt Beatrix de door de PVV georkestreerde commotie te hebben genoemd. Waarna Maxima nog een exposé heeft gehouden over de arbeidsparticipatie van vrouwen in de regio. Nu is het gebruikelijk dat uit dit soort slotgesprekken met de pers na een staatsbezoek niet letterlijk geciteerd wordt. De majesteit hoort niet sprekend uit te worden opgevoerd. Dat dit nu wel gebeurt, zonder dat de Rijksvoorlichtingsdienst uit de Mediacode begint voor te lezen, is opvallend. Dat Maxima zo nadrukkelijk intervenieert ook.

Volgens ons staatsrecht zijn ‘de ministers’ verantwoordelijk. Hoewel ik er voorstander van ben om de Oranjes ruimte te geven te zeggen wat ze vinden zonder dat de Minister-President een gelijkluidend standpunt in de Tweede Kamer hoeft te verdedigen, zal die gelukzaligheid pas aanbreken als Kamerleden niet onmiddellijk op de haverkist springen. Die gewoonte is echter hardnekkig, al kan men zich bij Ineke van Gent afvragen of ze ook wel eens van die haverkist afspringt. In ieder geval begonnen GroenLinks en de PvdA enthousiast in de veronderstelde vlek te wrijven. De majesteit zou zich wel in de steek gelaten hebben gevoeld, wat werd er nu eigenlijk bedoeld en vooral: waar was Rutte?

Rutte kon deze week niet anders dan het veronderstelde gaten dichtlopen. Inhoudelijk was dat makkelijk: gewoon er overheen gaan. ‘Onzin’ was nog een slappe variant om de inhoud van Wilders’ reactie te kwalificeren, zo meldde Rutte op de persconferentie na de eerste ministerraad van dit jaar. Maar procedureel is het lastiger bij elkaar te houden. In Buitenhof deed Rutte het zondag voorkomen alsof minister Rosenthal – die de koningin vergezelde – al als kop van jut had opgetreden na het eerste bezoek aan een moskee, en dat het dan overdreven van hem zou zijn om zich er ook nog in te mengen. Dat zou onnodig ‘zendtijd vorderen’ zijn geweest, aldus The Great Communicator.

Een politicus die het bezwaarlijk vindt om zendtijd te benutten komt niet vaak voor. Maar het is ook een staatsrechtelijke verdedigingslinie waar wel wat op valt af te dingen. Hoewel in beginsel inderdaad alle ministers de koninklijke onschendbaarheid afdekken, is er wel degelijk een staatkundige praktijk ontstaan waarbij de minister-president het eerste aanspreekpunt is voor koninklijke kwesties. Dat de Koningin zich laat vergezellen door de relevante ministers maakt dat niet anders. Als ze op werkbezoek gaat in een ziekenhuis neemt ze doorgaans de Minister van Volksgezondheid mee. Die kan Beatrix dan ter plekke uitleggen welke fantastische beleidsresultaten worden bewonderd. En de Koningin kan hem vragend aankijken om de politiek gevoelige vragen van de ziekenhuisdirecteur te beantwoorden.

Dat is iets anders dan dat de Minister van Volksgezondheid naar buiten toe de plek van de minister-president inneemt om elders gerezen commotie de kop in te drukken. En daarom deugt het verhaal van Rutte ook niet helemaal. Rosenthal was mee om eventueel antwoord te geven op de vraag hoe de Nederlandse regering nu precies de status van Jeruzalem ziet. Of om een andere netelige kwestie te verhelderen. Verhagen was mee om meteen een commerciële voet tussen de door Beatrix geopende deuren te zetten. Dat de ministers desgevraagd het handelen van de Koningin ook wel wilden verdedigen is hun staatsrechtelijke plicht. Maar ze zijn niet het aanspreekpunt van dienst, of iets dergelijks. Dat is ook niet logisch. De commotie was hier, en niet in De Golf.

In dit verband is het dan ook opmerkelijk dat de kamervragen van de PVV dan weer niet namens minister Rosenthal beantwoord werden. En eigenlijk is het ook overdreven om te beweren dat een minister president zendtijd moet ‘vorderen’. Hij hoeft alleen maar even naar buiten te lopen en iets in de eerste de beste microfoon te spugen. Kortom: het procedurele verhaal van Rutte rammelt. Misschien stond hij gewoon een weekje op de ski’s, samen met Jort Kelder. Niets mis mee, maar zeg dat gewoon.

Blijft over de speler van formaat: Beatrix. Het heeft er de schijn van, dat Wilders zich uiteindelijk toch vertilt aan het Koningshuis. Zeker als dat zich in een voorkomend geval tijdens een staatsbezoek verbindt met de Islam. Als Wilders dan aanslaat, miskent hij dat zijn achterban zich ergert aan intimiderende bontkraagjes en niet aan dit soort marginale kwesties. Sterker nog: een koningin op staatsbezoek vervult een groot deel van de natie met een zekere trots. Dat gevoel moet je dan niet gaan krenken.

Wie zich afvroeg of het Koningshuis echt geen tegenactie zou bedenken; ik zou niet verbaasd zijn dat dit hem is. Ik zou eveneens niet verbaasd zijn als het een van de laatste is van Beatrix. En dat we voortaan alleen Maxima horen opkomen voor de vrouwen in de Golf. De contouren van het staatsrechtelijke jaar worden volgens mij ook zichtbaar, als de koningin zich zo openlijk in het debat mengt.

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 CR 17/01/2012 om 09:30

Een paar kanttekeningen.
1. Ik weet niet hoe gebruikelijk het is dat de koningin bij informele gesprekken met de pers niet wordt geciteerd. Als er al een regel is, is die in het verleden al zo vaak geschonden (zoals bij het fameuze citaat “De leugen regeert”) dat de koningin niet meer op vertrouwelijk kan rekenen. En ik denk ook niet dat ze dat doet, in tegendeel, ik denk dat ze bewust de aanval op Wilders heeft ingezet, wetend dat ze geciteerd zou worden (zelfs haar zucht is geregistreerd).
2. Het maakt niet zo heel veel uit welke minister de koningin verdedigt, de regering spreekt immers met één mond. Maar het is, in politiek gevoelige zaken, in ieder geval niet de mond van de koningin – behalve in gecontroleerde situaties, zoals wanneer ze de vooraf zorgvuldig geredigeerde Troonrede voorleest. Wat hier gebeurd is, is dat de koningin zich tamelijk expliciet heeft gekeerd tegen een uitspraak van een politiek leider. Als functionaris die boven de partijen moet staan is dat haar taak niet. Zij mag zich alleen mengen in politieke discussies als de constitutie op het spel staat. En dat was hier niet het geval. Zij zat dus fout.
3. Maar het spel dat gespeeld wordt is interessant. De koningin staat hoger dan Wilders en heeft een soort gezag dat Wilders niet heeft, maar heeft minder ruimte. Het is dus een asymmetrische strijd met een onvoorspelbaar verloop. Ik volg die met belangstelling.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: