Duits Hof miskent autonome Europese ontwikkeling

door VB op 12/09/2011

in Buitenland, Europa, Uitgelicht

De uitspraak zelf van het Bundesverfassungsgericht is eigenlijk geen nieuws. Het was te verwachten dat het Hof de Duitse medewerking aan financiële reddingsoperaties van de euro niet zou durven blokkeren. Het was zelfs te voorzien dat het zijn gram zou halen door te eisen dat de Bundestag, de Duitse Tweede Kamer, beter betrokken wordt bij de reddingsacties. Nieuws zit er wel in de onderbouwing van de uitspraak.

De verhouding tussen de Europese Unie en de Duitse constitutionele rechter is al jaren problematisch. Europese integratie kan volgens het Bundesverfassungsgericht alleen plaatsvinden binnen de grenzen van de Duitse Grondwet. Overheveling van bevoegdheden naar Europees niveau mag de constitutionele identiteit van Duitsland niet aantasten. Het Hof probeert daarom telkens grenzen te stellen aan het Europese eenwordingsproces.

Bij secure lezing van het arrest blijkt het Hof nu toch op drie punten aan het schuiven te zijn. Het heeft zijn fixatie op prijsstabiliteit moeten loslaten, het heeft nieuwe taboes geïntroduceerd en het heeft de gespletenheid van zijn positie niet langer kunnen verhullen. Eerst de fixatie op prijsstabiliteit. In 1993 deed het Hof zijn uitspraak over de grondwettigheid van het Verdrag van Maastricht. Het verbond toen invoering van de euro onlosmakelijk aan de handhaving van prijsstabiliteit. De sterke Deutsche Mark kon enkel worden ingewisseld voor de eenheidsmunt op voorwaarde dat de Economische en Monetaire Unie een Stabilitätsgemeinschaft vormt, geen fiscale laat staan een overdrachtsgemeenschap. De juridische kern hiervan is de ‘no-bailout’- clausule in de Europese Verdragen. Elke lidstaat is zelf verantwoordelijk voor zijn financiële huishouding en kan in principe niet worden bijgestaan door de Unie of andere landen. Overtreding van deze regel zou in strijd zijn met de Duitse Grondwet.

Tijdens de eurocrisis is deze grens echter overtreden. Dit brengt het Hof in een lastig parket. Ongrondwettigverklaring van de reddingsacties zou het einde van de euro, en wellicht van de Europese Unie, betekenen. Goedkeuring van de steunoperaties zou de onhoudbaarheid van de monetaire grens blootleggen en daarmee de legitimiteit van het Hof aantasten.

In zijn uitspraak probeert het Hof zijn precaire positie te verbloemen. Het acht zich niet genoodzaakt uitspraak te doen over een eventuele schending van de ‘no-bailout’-clausule. De klagers zijn volgens het Hof op dit punt niet-ontvankelijk. Deze technisch-juridische redenering miskent dat de reddingsacties de no-bailout-clausule zoniet naar de letter schenden, dan toch naar de geest. Lidstaten als Griekenland, Portugal en Ierland kunnen rekenen op hulp van andere landen uit de eurozone en zijn voor hun financiering niet langer enkel aangewezen op de markt. De Stabilitätsgemeinschaft is hiermee aangetast.

De eurocrisis toont aan dat het opleggen van harde constitutionele grenzen aan de ontwikkeling van de Unie niet mogelijk is. In tijden van grote politieke en economische druk worden deze grenzen vloeibaar. Toch heeft het Bundesverfassungsgericht in zijn uitspraak weer een nieuw constitutioneel taboe geïntroduceerd. Dit betreft de eurobonds.

Budgettaire autonomie van lidstaten is in de ogen van het Hof een grondwettelijke kernwaarde van de monetaire unie. Een overname van aansprakelijkheid voor financiële verplichtingen van andere lidstaten, durch direkte oder indirekte Vergemeinschaftung von Staatschulden, is daarom niet toegestaan. In niet bedekte termen verbiedt het Hof hier de invoering van euro-obligaties.

Er wordt echter al volop gedebatteerd over de invoering van euro-obligaties. Was die invoering enkele maanden geleden nog ondenkbaar, inmiddels is ze een serieuze optie. De Belgische ex-premier en nu Europarlementariër Verhofstadt pleit ervoor in de media. De Franse president Sarkozy beschouwt het als mogelijk sluitstuk van economische integratie. Met het verstrijken van de tijd zal ook deze grens in haar aantrekkelijke eenvoud onhoudbaar blijken. Dan moet het Hof opnieuw op onhandige manier zijn aftocht verbloemen.

Tenslotte blijkt nu een gespletenheid van het Hof. Vroeger moest de euro zoveel mogelijk worden gedepolitiseerd, omdat politici niet verantwoordelijk met een munt kunnen omgaan. Automatische sancties staan in die gedachte centraal. In de huidige uitspraak wordt juist elk automatisme in garantiestelling verboden en moet de Bundestag daarin juist optreden. Ineens is er dan hoop op de politici als laatste waarborg.

Hoe komt het dat de Duitse rechter steeds nieuwe grenzen stelt en toch steeds gaat schuiven? Dat komt door zijn nostalgische en simplistische vertrouwen op de eigen democratie, het eigen volk en de eigen grondwet van Duitsland, en die van de overige lidstaten, als enige fundamenten onder de Europese samenwerking. Elke autonome Europese ontwikkeling wordt op formele gronden miskend en dus ook niet begrepen.

Het Duitse Hof heeft een grote rol gehad in de herontdekking van die nationale fundamenten voor de Europese ontwikkeling. Ontegenzeglijk zijn deze nog steeds verreweg de belangrijkste basis onder de Unie. Maar sommige van de meest interessante ontwikkelingen hebben een eigen fundament in de Europese politiek en het Europese recht. Vanuit de nationale grondwetten zijn die alleen als aantasting van bestaande grenzen te begrijpen. Dat helpt niet.

Vestert Borger en Tom Eijsbouts
Deze bijdrage verscheen ook in de Volkskrant.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: