Een regeringswissel in Frankrijk

door JWvR op 29/08/2014

in Buitenland

Post image for Een regeringswissel in Frankrijk

Frankrijk verkeert in een behoorlijk diepe crisis. Economisch, politiek en naar het zich laat aanzien ook constitutioneel. Na de zoveelste publieke sneer van minister van Economische Zaken Montebourg vanwege het sociaal-economische beleid van de regering, was het voor premier Manuel Valls begin deze week welletjes. Valls eiste bij President Hollande dat Montebourg moest gaan. Hollande bewilligde hierin. Dat bewilligen ging echter niet op de gebruikelijke manier. Een gebruikelijke manier om in Frankrijk van kritische ministers af te komen, is via een reshuffle van de regering. De mogelijkheid hiertoe wordt geboden door art. 8 van Franse constitutie, dat de President de bevoegdheid geeft om op voordracht van de Minister-president andere leden van de regering te benoemen en te ontslaan. In plaats van voor een reshuffle koos Hollande echter voor het veel rigoureuzere, tevens in art. 8 Const. besloten middel van een compleet regeringsontslag. Daags na de val van Valls I werd Valls II gepresenteerd – een regering met veel oude en maar drie nieuwe gezichten. (Behalve Montebourg keerden nog twee andere dissidente ministers niet terug.)

De keuze van Hollande en Valls om op deze manier een doorstart te maken, roept een aantal interessante vragen op. Allereerst: waarom? Ontslag van een hele regeringsploeg teneinde van een enkele dissidente minister af te komen schijnt zonder precedent te zijn in de Ve Republiek. Een ontslag van de regering verwacht je in Frankrijk niet bij een intern politiek conflict, zoals het onderhavige, maar bij een vertrouwenscrisis tussen de regering en organen tegenover welke de regering verantwoording verschuldigd is: formeel de Assemblée nationale, maar sinds 1962, het jaar waarin Charles de Gaulle voor elkaar kreeg dat het staatshoofd direct door het volk gekozen werd, in de praktijk toch vooral de President.

Dat ook voor de collectief-ontslag-route werd gekozen in de kwestie Montebourg, waarin een vertrouwensbreuk tussen President en regering niet aan de orde was, heeft volgens analisten te maken met gezag. Volgens de officiële lezing vooral het gezag van President Hollande. In een verklaring liet het Elysée weten dat het complete ontslag van de regering erop gericht was te verzekeren dat een nieuwe regering ‘s’inscrirait totalement et réellement dans la cohérence de la ligne fixée par le chef de l’Etat’. Maar in commentaren wordt erop gewezen dat met deze constitutionele greep vooral Manuel Valls zijn autoriteit wil laten gelden. Opdat er geen misverstand kan bestaan wat de politieke koers van de regering is.

Als premier Valls inderdaad de architect van deze maatregel was, zijn we mogelijk getuige van een manifestatie van wat de Fransen ‘la dualité de l’Exécutif’ noemen. Een situatie met twee kapiteins op één schip. Dit zou een interessante staatsrechtelijke ontwikkeling zijn. ‘La dualité de l’Exécutif’ is een beeld dat de vaders van de Ve Republiek voor ogen stond toen zij in 1958 de constitutie vervaardigden. Een beeld dat contrasteert met het vooral presidentiële systeem dat vorm heeft gekregen als gevolg van bovengenoemde wijziging van de constitutie op instigatie van President de Gaulle. Lees de Franse grondwet er echter maar op na. De Minister-president is daar een alomtegenwoordige figuur; een beetje vergelijkbaar met de Duitse Bondskanselier in het Grundgesetz. Natuurlijk kent de Franse constitutie ook het staatshoofd, de President, veel bevoegdheden toe. Maar veel van die bevoegdheden ontlenen hun politieke karakter aan de directe uitverkiezing van de President door het volk.

Zou een ‘dualité de l’Exécutif’ met Hollande en Valls kunnen standhouden? Van cruciale betekenis in dit verband is de opstelling van de Assemblée nationale, van wier vertrouwen de regering als gezegd afhankelijk is. Als gevolg van het vertrek van Montebourg, een sterkhouder op de linkervleugel van de Parti Socialiste, dreigt een schisma binnen de partij van Hollande. Mocht Valls erin slagen deze tweedeling te bezweren en een duidelijke meerderheid van het parlement achter het beleid van zijn regering te krijgen, dan zal hij boven komen drijven als sterke man – iemand met wie de impopulaire Hollande rekening zal moeten houden. De ‘dualité de l’Exécutif’ lijkt dan enigszins op een ‘cohabitation’. Zoals veel lezers van dit blog zullen weten, verwijst dit laatste begrip naar een situatie waarin een President van één politieke kleur samen moet regeren met een Minister-president van een andere kleur. ‘Cohabitation’ is een geliefd onderwerp in colleges vergelijkend staatsrecht. Sinds een grondwetswijziging in 2000 de zittingstermijn van de President van zeven jaar naar vijf jaar heeft terugbracht, leek het alleen niet erg relevant meer. (Vijf jaar is ook de zittingstermijn van de Assemblée nationale.)

Dat dit beeld mogelijk moet worden bijgesteld, blijkt zeker als men andere scenario’s voor de huidige crisis in ogenschouw neemt. Valls heeft aangekondigd dat zijn regering ergens in september of oktober het vertrouwen gaat vragen van de Assemblée. Dat hoeft hij niet te doen. De eerste paragraaf van art. 49 Const. bevat een soort van investituurregel, maar verplicht een nieuwe regering niet het vertrouwen van de Assemblée te vragen. De beslissing van premier Valls om het beleid van zijn regering te verbinden aan een motie van vertrouwen is politiek gezien begrijpelijk. Op deze manier kan hij proberen behalve binnen zijn ministersploeg ook binnen het parlement neuzen in dezelfde richting te krijgen. Een motie van vertrouwen is echter uiteraard ook risicovol. Als zo’n motie het niet haalt, dient Valls bij Hollande het ontslag van zijn regering aan te bieden (art. 50 Const.). Deze laatste komt dan voor een vervelende keuze te staan. Eén optie is dat de President als reactie hierop de Assemblée ontbindt (art. 12 Const.). Mocht hij daarvoor kiezen, dan lijkt een echte ‘cohabitation’ evenwel onvermijdelijk. Niemand ziet Links de verkiezingen winnen. Niet ontbinden plaatst de President echter ook voor een dilemma. Wie nodigt Hollande dan namelijk uit om naar het Elysée te komen? Montebourg? Je ziet Merkel al denken.

In 2017 zijn er weer Presidentsverkiezingen. Misschien wordt dan constitutioneel gezien alles weer business as usual in Frankrijk. Wat zich in voorbije weken in Parijs heeft afgespeeld, is voor sommige mensen niettemin aanleiding geweest om het einde van de Ve Republiek te bepleiten. Volgens de vooraanstaande Franse staatsrechtgeleerde Dominique Rousseau is dat niet verwonderlijk. Het ontbreekt de Ve Republiek in de ogen van Rousseau aan middelen om conflicten in de kiem te smoren. In plaats daarvan zou de Franse grondwet voorzien in ‘moyens de destruction réciproque, des moyens de crise: dissolution ou renversement du gouvernment.’ Je kunt je afvragen of dat wel zo problematisch is. Is wat we in Frankrijk zien niet checks and balances in optima forma? Hoe dan ook, ik zet mijn geld voorlopig nog op het voortbestaan van de Ve Republiek.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: