Erik van den Emster gaf Rechtspraak cruciale duw

door IvorenToga op 26/03/2013

in Rechtspraak

Post image for Erik van den Emster gaf Rechtspraak cruciale duw

Op 1 april neemt Erik van den Emster afscheid als voorzitter van de Raad voor de rechtspraak. Hoe is het Erik in zijn lange voorzittersjaren bij de Raad voor de rechtspraak vergaan en hoe kan de balans van zijn werk worden opgemaakt?

De persoon en de rechter Erik van den Esmter
Om met het eerste te beginnen. Veel collega’s die Erik kenden en hebben meegemaakt waren op hem gesteld, maar we weten niet hoe hij zijn jaren bovenop de gerechtelijke apenrots heeft ervaren. Hij heeft in interviews en in kleiner verband wel uitlatingen gedaan over zijn impressies, maar dat zegt weinig – dit waren functionele uitlatingen. Zowel de koningin als bestuurders worden geacht functioneel te zijn; de achterban is zo divers dat al snel aanstoot wordt genomen aan uitingen. Diezelfde diversiteit brengt ook mee dat er zoveel mogelijk gezamenlijke noemers moeten worden gezocht, teneinde de achterban niet te vervreemden. Die functionaliteit is een last, een zware last. Enerzijds willen achterban en bestuurlijke omgeving de mens achter de bestuurder zien, om zich te kunnen verenigen achter de man of vrouw bovenop die rots. De meervoudige ambivalenties vallen de meeste bestuurders zwaar. De muggenbulten en wespensteken die Erik in zijn bestuurlijke jaren moet hebben opgelopen, komen voort uit de professionals die enerzijds geen leiding wensen en geen verantwoording willen afleggen. Anderzijds vragen ze wel om bescherming tegen de politiek, om meer geld en om samenbindende boodschappen. De voorman moet als vakbondsvertegenwoordiger de eigen gelederen binden en leiden naar het land van melk en honing. Daarmee wordt miskend dat de Raad voor de rechtspraak wel functioneert voor maar niet van de gerechten is, geen vakbond is zoals de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak. Dat leidinggeven aan de Raad voor de rechtspraak brengt dan ook mee dat de laatste 12 jaar al meer inspraak is gegeven aan de gerechten bij de benoeming van bestuurders dan vroeger het geval was. Vergeten wordt echter dat de leiding van de Raad voor de rechtspraak niet wordt benoemd door de rechters, juist omdat de Raad niet in dienst van de gerechten is. Minstens zo belangrijk is dat die behoefte aan samenbindend leiderschap ook inhoudt dat de kennelijk geambieerde leider met zijn collega’s de koers bepaalt, ook als die koers niet helemaal overeenkomt met de wens van die achterban, zolang die koers maar bediscussieerd wordt in gremia met checks and balances. De recente schaalvergroting is onderwerp geweest van vurig debat, afgezegend door een parlement, gekozen door de burgerij, waaronder in dit geval ook de rechters. Dit formele houvast en formele vertrouwen in democratische en organisatorische procedures, levert mij voldoende vertrouwen op om de Raad voor de rechtspraak te eren in hun taak en hun taakuitoefening niet te verketteren, ook als ik het met zijn daden niet altijd eens ben. De aan de voorzitter van de Raad voor de rechtspraak gestelde eisen, zeggen dan ook meer over de innerlijk gespannen en vaak onderling tegenstrijdige verwachtingen van veel rechters dan over de voorzitter. Mijn persoonlijke herinnering stut mede op zijn aanwezigheid bij landelijke bijeenkomsten als het LOVS (Landelijk Overleg van Voorzitters Strafsectoren) waarin hij als collega-rechter wel eens een inhoudelijke opmerking maakte, maar net als zijn voorganger heb ik hem nooit een bestuurlijke uitlating horen maken over de inhoud van het rechterswerk. Dat tekent mijn persoonlijke herinnering aan zijn bestuurlijke integriteit en zijn vakinhoudelijke betrokkenheid die gedurende zijn bestuursjaren gelukkig nooit verdwenen.

De betekenis van Erik voor de rechterlijke organisatie
Nu de belangrijkste vraag: wat heeft Erik voor het schilderij van de rechterlijke organisatie betekend? Veel, heel veel. Mijn stellige overtuiging is dat de hertekening van de gerechtelijke kaart over vele decennia nog aan zijn persoonlijke trektocht kan, zal en moet worden verbonden. Over de huidige schaalvergroting heeft vrijwel iedereen een mening, lokale burgemeesters, anoniem manifesterende rechters en zo verder. Daarmee is het grote belang al gegeven. De betekenis van de schaalvergroting kan niet overschat worden. Er worden grotere gerechten gecreëerd met meer mogelijkheden om verschillende zaaksstromen goed te kunnen organiseren. De nieuwe schaalgrootte spoort met de grootte van de parketten van het openbaar ministerie en met de regiokorpsen van de politie. Als een van de weinige rechters was ik vanaf het begin positief over deze majeure verandering, ook al zie ik de grote fusieproblemen die zeker een generatie overgangstijd vergen. Ik meen dat binnen de grote organisaties verschillende dorpswijken moeten worden ingericht zodat er meer kan worden gedifferentieerd tussen verschillende typen rechters en organisaties. In een klein gerecht had dit nooit gekund.

Die schaalvergroting is voor de poorten van de bestuurlijke hel weggesleept. Weinig gerechtsbestuurders waren positief, samen met andere belanghebbenden verzetten ze zich, misschien ook vanwege het dreigende verlies van hun posities. Zoals ik hierboven opmerkte heeft het parlement in dit land gelukkig het eerste en het belangrijkste woord. Het parlement koos voor de schaalgrootte, die, zo merk ik maar even op voor het soms tekortschietend historisch besef, voor een deel aan de bevindingen van de commissie-Deetman kan worden toegerekend. Die commissie kwam in 2006 tot de aanbeveling dat bestuurders meer op afstand dienden te opereren en management en beheer moesten overlaten aan de afdelingen binnen het gerecht. De grootschaliger gerechten van dit moment zijn een op zijn minst pleitbare vertaling van dit jarenlange streven.

Terug naar Erik van den Emster. Ik meen dat de schaalvergroting in het bijzonder aan zijn consistente inzet is te danken. Er is veel water naar de zee gestroomd, langs obstakels van tegenstrevende bestuurders, een drukkende rechtersvakbond en weinig draagvlak onder de rechters. Erik heeft in het bijzonder leiderschap getoond door een keuze te maken die volgens hem de rechterlijke organisatie voor de komende decennia bij de tijd zou brengen. Mijn bewondering is niet afhankelijk van mijn instemming met de opschaling van de gerechten. Ik heb bewondering voor een man die tegen een sterke stroom in moest roeien en met de zijnen consequent aan de ingezette lijnen vasthield. Tegenwoordig uiten achterbannen pas waardering als het nieuwe beleid overeenkomt met de eigen, particuliere voorkeur. Dat persoonsgebonden vertrouwen helpt het interne en externe gezag van de rechterlijke gezag om zeep; het immense geklaag splijt de gelederen. Het zou de rechterlijke organisatie sieren als men weer meer bewondering gaat voelen voor consequente voorgangers die niet snel opgeven.

Erik en het Klein insectenboek
Zes jaar lang het leidinggevende hoofd van de Rechtspraak zijn is niet makkelijk. Zo’n periode doet slijten en daarom is zes jaar genoeg. Erik van den Emster heeft de bühne betreden, overleefd en de organisatie een cruciale duw gegeven. De volgende zes jaar en de volgende voorzitter zullen getekend worden door ten overstaan van een nog weerspanniger organisatie te streven naar iets meer balans tussen centraal en decentraal organiseren van het rechterlijk bedrijf. Voor nu geldt dat Erik van den Emster meer dan lof verdient voor zijn leiderschap, niet gesymboliseerd door populistisch meebuigen met de verdeelde achterban. En hij hoeft, net als Erik uit het Klein insectenboek van Godfried Bomans, de dag na zijn tropenjaren in het bestuurlijk schilderij geen spreekbeurt meer te houden over insecten waarvan sommigen in dat boek zich beschouwden als het middelpunt van het universum. Niet nodig, hij heeft zijn sporen al verdiend.

Rinus Otte
Hoogleraar rechtspleging RUG en senior raadsheer Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden

Deze post is de onderdeel van een reeks bijdragen over de rechtspraak en de organisatie daarvan die tegelijk hier en op de blog IvorenToga.nl verschijnen. Reacties worden gesynchroniseerd.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: