EU Schuldencrisis: een “Road to Serfdom”?

door PB op 09/09/2011

in Europa, Haagse vierkante kilometer

De schuldencrisis gaat door. Politieke leiders buitelen nog altijd van incident naar incident. En ondertussen wordt de roep steeds sterker deze problematische politici maar uit te schakelen. Zo was er in Nieuwsuur woensdag een econoom, prof. Bas Jacobs, die aangaf dat ‘de politiek’ het probleem niet kan oplossen omdat ze er simpelweg te lang over doen en te veel ruziën met elkaar. Volgens hem moest de ECB een volledig mandaat krijgen obligaties op te kopen en het noodfonds moest buiten de politiek geplaatst worden. Ook veel politici wijzen deze weg aan als de oplossing. CDA-fractievoorzitter Van Haersma Buma sprak over ‘depolitiseren’, ‘opereren zonder politieke druk en electoraal populisme.’ De oplossing: een onafhankelijke of semi-onafhankelijke begrotingsautoriteit die de neuzen dezelfde kant opzet en lidstaten instructies gaat geven. Dat daarmee democratische legitimatie wordt omzeild of geminimaliseerd, speelt blijkbaar een ondergeschikte rol.

Natuurlijk was er altijd al een probleempje met democratische legitimatie binnen de Europese Unie. Aan de ene kant is er het Europees Parlement dat mijlenver van de burger afstaat en geen echte middelen heeft, aan de andere kant zijn er al die ondoorzichtige formules om nationale parlementen te betrekken. Maar om de huidige crisis te bezweren zijn zwaardere middelen nodig. Het nieuwe element is  besluitvorming en uitvoering over te dragen aan een zogenaamd politiek onafhankelijk orgaan dat lidstaten de nodige instructies kan geven. Waar komt deze beweging weg van democratie toch vandaan?

Friedrich Hayek’s klassieker The Road to Serfdom gaat in essentie om dit punt: wanneer overheden het economische leven willen controleren leidt dit tot een vlucht weg van de democratie en de rechtsstaat.

“It may have been the unanimously expressed will of the people that parliament (PB: of Europese leiders) should prepare a comprehensive economic plan, yet neither the people nor its representatives need therefore be able to agree on any particular plan. The inability of democratic assemblies to carry out what seems to be a clear mandate of the people will inevitably cause dissatisfaction with democratic institutions. Parliaments come to be regarded as ineffective “talking shops”, unable or incompetent to carry out the tasks for which they have been chosen. The conviction grows that if efficient planning is to be done, the direction must be “taken out of politics” and placed in the hands of experts, permanent officials or independent autonomous bodies (Zie hoofdstuk 5 over Planning and Democracy).”

Het kernargument van Hayek is dat het economische leven van burgers niet planmatig gecontroleerd kan worden, omdat deze onmogelijk alle afzonderlijke beweegredenen van personen binnen een economie kan kennen. Wanneer overheden dit toch gaan doen, zullen ze per definitie keuzevrijheid bij burgers wegnemen, de democratie willen omzeilen en de rechtsstaat ondermijnen. Hoogstens krijgt democratie dan volgens Hayek de betekenis van maatschappelijk smeermiddel:

“Parliamentary discussion may be retained as a useful safety-valve, and even more as a convenient medium through which the official answers to complaints are disseminated.”

Democratie betekent dan ook niet alleen meerderheidsbesluitvorming, maar ook een beperkte overheidstaak.

“It is the price of democracy that the possibilities of conscious control are restricted to the fields where true agreement exists, and that in some fields things must be left to chance.”

Deze gebieden worden namelijk beheerst door individuele keuzes die niet gepland of gecontroleerd kunnen worden. Bovendien leidt economische controle over een belangrijk onderdeel van de economie tot controle over andere gebieden van de economie. En de geldmarkt is een enorm belangrijk onderdeel.

Maar u zult zeggen wij hebben toch al een vrije markt, deze is juist de oorzaak van de huidige crisis? Maar is dat wel de waarheid achter onze schuldencrisis. Inderdaad op micro-economisch niveau staat de vrije markt centraal. Maar sinds Keynes geloven we dat we wel de macro-economie door fiscale en monetaire middelen kunnen beheersen. Het is deze controle die politici nu lijken te verliezen. En hun antwoord is meer controle, minder democratie.

De huidige crisis is een schuldencrisis, een crisis op de geldmarkt. De prijs van geld (rente) wordt nu niet bepaald door de vrije markt, door vraag (leningen) en aanbod (besparingen). De ECB, als zogenaamd politiek onafhankelijk instituut, heeft de strikte opdracht de rentestand en de geldhoeveelheid planmatig te beheersen ten behoeve van prijsstabiliteit. Iedereen die het handelen van de ECB (maar ook die van de Federal Reserve) heeft gevolgd, weet dat er wel wat aan te merken is op deze politiek onafhankelijkheid. Daarnaast is het moeilijk vol te houden dat prijsstabiliteit al hun handelen verklaart.

De geldmarkt is inmiddels verstoord door een kunstmatig laaggehouden prijspeil (in Europa 1,5 % rente en in Amerika 0 % rente tot in 2013) met het macro-economische doel de algehele economie te stimuleren. Als gevolg van deze lage prijs voor schulden zitten we, na de Europese melkplas en boterberg, nu met een schuldenberg. Naast het algemene prijspeil worden ook specifieke markten beïnvloed door het opkopen van staatsobligaties en fiscale schuldstimulansen van overheden, zoals de hypotheekrenteaftrek. Hypotheekschulden, consumptieschulden, staatsschulden, ze rijzen allemaal de pan uit. Normaal gesproken zou de rente dan enorm moeten stijgen. Maar politici kunnen dat niet toestaan, want het zou te ontnuchterend zijn. Daardoor zitten we met zijn allen in de rotzooi. Politici kunnen het niet oplossen. En zo wordt de roep geboren het planmatig beheersen van de economie weg te nemen van de democratie en over te dragen aan experts. Controle moet zich niet alleen maar uitstrekken om prijsstabiliteit te bereiken, maar tevens begrotingsdiscipline van overheden af te dwingen en banken te controleren. Hayek krijgt enorme actualiteit.

De weg die velen nu bepleiten is meer overheidscontrole door niet-democratische organen. Er is echter ook een andere weg. Toestaan dat de rente weer bepaald wordt door de vraag naar leningen en het aanbod van reële besparingen. Het zou ontnuchterende gevolgen hebben voor de hyptoheek- en obligatiemarkt. De keuze die Hayek ons geeft, is tussen de disciplinerende beheersing van een niet-democratisch gekozen groep zogenaamde experts en de disciplinerende werking van de vrije markt.

Ik wil hier niet direct pleiten voor het een of het ander. Hoewel ik wel mijn voorkeur heb, ben ik ook bewust van mijn beperkte kennis van monetaire zaken. Het is vooral belangrijk dat er een heroriëntatie plaatsvindt op het verband tussen economische keuzes enerzijds en vrijheid en democratie anderzijds. De twee zijn met elkaar verbonden. Juristen behoren de grenzen van de rechtsstaat te bewaken, ook wanneer deze worden bedreigd door geleerde mensen die een idee hebben een economische crisis op te lossen door de democratie te omzeilen. De democratie en rechtsstaat uit angst ontvluchten omdat je het probleem niet meer kan controleren, is een zwaktebod.

{ 7 reacties… read them below or add one }

1 LvM 10/09/2011 om 02:18

Leuk om te vernemen dat de ideeën van Hayek meer bekendheid aan het verkrijgen zijn.
Zoals een bij die door een dichte ruit naar buiten probeert te komen stoten politici zich steeds weer tegen het glas door maar met meer geld te smijten, en meer reguleringen in te voeren. Het werkt niet, zien meer en meer mensen nu in.

Als toevoeging op overheidsinmeging op macro-niveau: De overheid heeft een monopolie op valuta. Misbeleid op rentebepaling is makkelijk te vermijden als men makkelijk op een andere valuta over kan stappen. Probeert u echter op eigen houtje een nieuwe valuta te introduceren die mensen overal vrijwillig wel of niet kunnen gebruiken, zal uw poging met de dreiging van geweld in de kiem gesmoord worden.

Naar mijn idee staat er in dit artikel een misverstand:
Ook op micro-economisch niveau is er geen vrije markt. Als men alle belastingen en accijnzen bij elkaar optelt, komt het gemiddeld neer op ongeveer 70-80% van het inkomen waar personen geen zeggenschap over hebben. Het meer of minder subsidiëren en belasten van bepaalde zaken leidt ook tot een onnatuurlijke concurrentiepositie. Bedrijven en sectoren die meer subsidie ontvangen krijgen een kunstmatige waarde, dat leidt tot een kunstmatige en niet-optimale allocatie van schaarse (geld)middelen.
Alle vermeend geliberaliseerde markten zijn eigenlijk helemaal niet zo vrij: Via vergunningen kan niet iedereen kan zijn auto als taxi gebruiken, waardoor concurrentie en daarmee lage kosten en goede service beperkt worden. De overheid is enige aandeelhouder in de NS, bepaalt de tarieven en wie er tevens op het spoor mag rijden. De energieprijs bestaat voor het overgrote deel uit belastingen en door de overheid vastgestelde transportkosten, naast een olieprijs die tevens door overheden zwaar beïnvloed wordt; een prijsverlaging van 10% door een energiemaatschappij is vrijwel onmerkbaar.

Is het overigens niet de meerderheid van de bevolking die graag meer overheidsinmenging in de economie ziet? In dat geval zou meer democratie niet direct een oplossing zijn.

2 JU 11/09/2011 om 22:25

Mooie column PB!

Maar zit de crux niet in de aanname van Hayek dat hij economische overheidsinterventie bijna per definitie als in strijd met de democratische rechtsstaat beschouwt? Dat lijkt mij vooral het verpakken van het eigen gedachtegoed over de economie in een verhaal over rechtsstaat en democratie. Dat was, als ik het me goed herinner – Hayek is even geleden voor mij – ook het hele idee van zijn boek. Maar we zouden het ook om kunnen draaien: te weinig overheidsinterventie betekent te weinig mogelijkheden om te participeren in vrijheid en democratie (zoals o.a. Amartya Sen ons leert). Met andere woorden: rechtsstaat en democratie hebben een nogal moeilijk te ontwarren verhouding met de economie. Misschien moeten we de rechtsstaat of de democratie niet al te snel in stelling brengen tegen een bepaalde economische politiek.

Dat laatste geldt overigens voor het Hayek niet minder dan voor het EHRM of het BVerfG…

3 PB 12/09/2011 om 09:15

@ JU, volgens mij verzet Hayek zich niet tegen grenzen aan de vrije markt in dienst van het algemeen belang, om zwakkeren te beschermen, om mededinging te verzekeren, etc. Het gaat er Hayek om dat het kernmechanisme niet wordt aangetast door centrale planning van de overheid. Dan is er namelijk geen vrijheid meer. Dat zou dan ook Hayek’s bezwaar zijn tegen materiële gelijkheid om deelname aan vrijheid en democratie te verzekeren. Om materiele gelijkheid te krijgen moet je heel veel vrijheid opgeven. En als de overheid dan ook nog voor jou gaat bepalen waar je moet werken, wat je moet kopen. Hoe vrij ben je dan nog? En hoe vrij ben je als je financieel volledig afhankelijk bent van de overheid? De zwarte bevolking in Amerika en de onderklasse in Engeland vormen niet echt goede reclame…

Mijns inziens hebben vrijheid en democratie enerzijds en economische ordening anderzijds weldegelijk belangrijke kruisverbanden. Dat afdoen als goedkope politieke propaganda voor de eigen economische theorieën verschuilt het feit dat je uiteindelijk toch moet kiezen.. de keuze voor meer overheidscontrole over meer gebieden is een keuze voor minder vrijheid en democratie (en in dit geval nationale soevereiniteit).

Het kernbezwaar dat ik heb is tegen de monetaire politiek door de zogenaamd onafhankelijke experts van de ECB en NCB’s. We hebben allemaal kunnen zien hoe de bestuurders elkaar letterlijk de tent hebben uitgevochten omdat ze het niet eens zijn over hoe de economie moet worden gepland, gestuurd, gestimuleerd, etc. Hoe politiek onafhankelijk is de ECB wanneer deze geheime briefjes naar Berlusconi stuurt om in ruil voor tientallen miljarden aan steun (waar wij garant voor staan) bepaalde begrotingsmaatregelen te nemen. Berlusconi zal wel gewend zijn dat onderhandelingen lijken op scene’s uit de Godfather, maar democratisch en vrij is het niet.

Ik zal je eerlijk zeggen dat ik geen vertrouwen heb in de ECB, zeker na het vertrek van Weber en Stark. Onze Nederlandse politici moeten echter zwijgen, want het gaat om een onafhankelijke instelling. Dit komt mij zo raar over. Wat is de reactie geweest van het kabinet op het vertrek van Stark? Niks, precies.

Nog meer van dit soort onafhankelijke instellingen lijkt mij dan nauwelijks de oplossing. Het lijkt mij eerder logisch de prijs en hoeveelheid van geld dan weer meer te laten bepalen door de markt. De overheid kan dan grenzen stellen om zwakkeren te beschermen, etc.

4 WVDB 14/09/2011 om 13:08

PB,

Ik vraag me af of Hayeks insteek naar monetaire economie zich niet net verzet tegen reguleren van de geldvoorraad, zowel door experten als door democratisch gelegitimeerde beslissingen.

De discussie rond door Greenspan gehanteerde paradigma verduidelijkt het probleem: “vrije markt-fundamentalist” wordt er langs linkse hoek gekraait, terwijl enige libertaire insteek doet vermoeden dat het artificieel laaghouden van de intrest-rate (cf Taylor-rule, zie http://www.forbes.com/2009/02/12/john-taylor-financial-crisis-opinions-columnists_0213_peter_robinson.html) oorzaak van veel kwaad is.

Ik lees Hayek alvast in lijn met Adam Smith’s observatie over the man of system:
“The man of system, on the contrary, is apt to be very wise in his own conceit; and is often so enamoured with the supposed beauty of his own ideal plan of government, that he cannot suffer the smallest deviation from any part of it. [..] He seems to imagine that he can arrange the different members of a great society with as much ease as the hand arranges the different pieces upon a chess-board.”

5 PB 14/09/2011 om 19:59

@ WvdB… ik denk dat je gelijk hebt maar ik ben te weinig econoom om te begrijpen hoe de geldhoeveelheid dan bepaald wordt. Ik moet nog wat meer lezen geloof ik…. een vriend mij wees er ook op dat het bepalen van rentestanden of het bepalen van de geldhoeveelheid niet heel veel uitmaakt.

Bedankt voor dit mooie citaat…

6 PB 19/09/2011 om 13:04

Even ter aanvulling dat risicovolle-kredietverlening door de overheid aan alle kanten doorslaat… van 60 naar 180 miljard Euro in 4 jaar tijd… Waar zou het geld naar toe stromen en welke zeepbellen worden er nu gecreëerd. Ik moet in elk geval even denken aan dat Amerikaanse Solyndra-incidentje waar SvdL op zijn mooie site al over schreef…

http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/2916583/2011/09/19/Regering-speculeert-met-belastinggeld.dhtml

7 Martin Holterman 19/09/2011 om 16:07

@PB: Dat lijkt me nou net weer een slecht voorbeeld. Voor stimulus maakt het niet zoveel uit of je het geld weer terug krijgt. Als je er een brug van bouwt krijg je het ook niet terug.

http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/09/green-jobs-stimulus

http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/09/green-jobs-stimulus-0

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: