Euro-federalisme: De crisis als breekijzer voor meer Europese eenheid?

door MD op 27/05/2010

in Buitenland

Tussen al het Europese zwartepieten over wie er precies te laat is geweest met welke interventie, en het vergaderen over nog draconischer steunmaatregelen door, heeft de Duitse regering tijd gevonden om na te denken over economische vergezichten op de (Eurozone van de) Europese Unie. Concreet bepleit Merkel een herziening van het Stabiliteitspact die met name een veel strenger toezichtregime inhoudt. Lidstaten die er financieel een potje van maken zouden dan bijvoorbeeld een boete krijgen en/of hun Europese subsidies (eerst deels, daarna helemaal) opgeschort zien, zelfs als ze daardoor failliet gaan. Lidstaten die de regels herhaaldelijk aan hun laars lappen of, zeg, hun statistieken vervalsen (om zomaar eens een willekeurig voorbeeld te noemen) zouden een jaar lang hun stemrecht in de Europese Raad moeten verliezen. Toezichthouder van dit regime zou de ECB moeten worden, terwijl er op die instantie ook veel kritiek is.

Hoewel politiek uiteindelijk vooral over geld gaat, ben ik een te eenvoudig staatsrechtjurist om daar iets van te begrijpen. Mijn interesse werd dan ook pas gewekt toen Barroso de plannen van Merkel in een vraaggesprek met de Frankfurter Allgemeine “naïef” en “staatsrechtelijk vrijwel onmogelijk” noemde. Toen werd interessant om te bezien wat er aan die plannen dan zoal staatsrechtelijk (vrijwel) onmogelijk is. Het naïeve deel bleek erop te slaan dat nu een verdragswijziging entameren die zich slechts richt op de Duitse financiële wensen politiek onmogelijk zal zijn. Barroso meldt terecht dat, ook nu Lissabon net in werking is getreden, de andere lidstaten genoeg te wensen over hebben gehouden om een relatief eenzijdige verdragswijziging bij voorbaat kansloos te maken. Zeker nu Cameron net is aangetreden. Het is dan ook vreemd dat Merkel daar kennelijk anders over denkt. Misschien denkt ze dat het economische geweld van de laatste tijd genoeg momentum heeft veroorzaakt?

Het ‘staatsrechtelijk vrijwel onmogelijke’ deel ziet op het uitsluiten van zijn stemrecht in de Europese Raad van een lidstaat. Wat mij daarbij als eerste opvalt is dat Barroso de kwalificatie ‘staatsrechtelijk’ kiest voor verdragsrechtelijke bevoegdheden. Voor de goede orde: Ik zeg daarmee niet dat hij het verkeerd ziet. Ik wil hiermee slechts onderstrepen dat de Europese verdragen in zijn beleving kennelijk zodanig ‘geconstitutionaliseerd’ zijn, dat ze inhoudelijk constitutioneel zijn, en als bijkomende eigenschap de vorm van een verdrag hebben.

Ten tweede: Merkels plannen zijn volgens Barroso vrijwel onmogelijk. Ik ken art. 7 lid 3 EU, volgens welke een lidstaat zijn stemrecht in de Europese Raad kan verliezen als hij waarden als democratie, menselijke waardigheid etc. (zie art. 2 EU) ernstig en voortdurend schendt. Ook blijkt art. 126 Werkingsverdrag een heel regime te kennen voor lidstaten die buitensporige tekorten hebben, waar het algemene verlies van stemrecht voor de Europese Raad overigens geen deel van uitmaakt. Ik blijf echter met vraagtekens zitten over Barroso’s uitspraak dat “[a]uch im Verfahren bei übermäßigen Defiziten (…) bereits heute vorgesehen [ist], dass der betroffene Staat nicht mit abstimmt.” Ik kan de bevoegdheid tot het ontzeggen van het stemrecht in de Europese Raad wegens een buitensporig tekort namelijk niet vinden, terwijl het volgens hem vooral onmogelijk is verder te gaan dan dat. Laten we het erop houden dat ik het niet goed, althans iets over het hoofd zie.

Barroso ziet liever dan Merkels verdragsherziening dat de lidstaten, waaronder expliciet ook Duitsland, zich loyaal aan de verdragen houden. Dat lijkt me een aardig streven aangezien je aan het recht houden, een incidenteel staaltje realpolitik daargelaten, altijd wel een goed idee is. Ook onze eigen missionaire minister De Jager is het hiermee eens. Zozeer zelfs dat hij de handhaving van de begrotingsregels in handen van een onafhankelijke instantie wil leggen “zodat politici er zich niet meer mee kunnen bemoeien.” Gelukkig bedrijven toezichthouders inderdaad nooit politiek. Vooral niet als de politiek spannende beslissingen hen door politici in de schoenen worden geschoven.

Laat ik, voordat ik verzand in detailkritiek of cynisme, afsluiten met een paar overwegingen die nog enigszins staatsrechtelijk genoemd kunnen worden. Op de staatsrechtdag voor jonge juristen en promovendi gaan we het onder andere hebben over pluralisme het probleem van wat je ‘Europese eenheid in verscheidenheid’ zou kunnen noemen. Een belangrijk onderdeel van die discussie, die tevens de kern van de het eeuwen gevoerde federalismedebat is, is de vraag of er ten einde toe nu sprake is van politieke eenheid of politieke veelheid. Het pluralisme en Carl Schmitts Bund-theorie zien de EU respectievelijk de Bund als een ‘dubbeltje op zijn kant’: Over de soevereiniteit (lees: de vraag of er politieke eenheid of veelheid is) wordt niet beslist en zo lang dat het geval is en er geen wezenlijk conflict hierover wordt aangegaan hoeft daarover ook niet beslist te worden. Met andere woorden: Zolang fundamentele de vraag naar de hiërarchie tussen het centrum en de delen wordt vermeden en ze er in onderling overleg uitkomen, is het niet nodig te beslissen over de precieze formele machtsverdeling.

In dat licht is het interessant dat Duitsland nu aanstuurt op sterkere centrale sturing en meer toezichthoudende bevoegdheden. Met Merkel is het immers denkbaar dat de financiële crisis een breekijzer vormt voor meer Europese eenheid. En met eenheid wordt dan niet ‘het gezellig met elkaar eens worden’ bedoeld, maar strenger toezicht op de financiële huishouding van de lidstaten door een Europees orgaan, dat zich onttrekt aan politieke sturing door de regeringen van de lidstaten. De lidstaten zouden daarmee wel eens financieel wezenlijk ondergeschikt kunnen worden aan de Unie, iets wat ze tot nog toe steeds vermeden hebben. Toegegeven, daar zouden ze dan weliswaar zelf mee in moeten stemmen, waardoor het ultieme gezag toch weer bij hun zelf blijft berusten, maar toch. Voor de dagelijkse praktijk zou het weer een stapje in een richting zijn die Groot Brittannië sinds jaar en dag zoveel mogelijk tegenwerkt.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: