Fascistisch verleden

door LD op 06/01/2014

in Buitenland, Europa

Post image for Fascistisch verleden

Wie door het moderne Rome wandelt, kan op verschillende plaatsen herinnerd worden aan het donkere, fascistische verleden van het Italië van de jaren ’20, ’30 en ’40. Het Italië van Benito Mussolini kortom. Soms sta je er nauwelijks bij stil dat je in de buurt van, of zelfs óp een fascistisch monument loopt. Dat laatste is het geval bij de twee grote wegen die naar het Piazza Venetia leiden, en die tegenwoordig als de Via dei Fori Imperiali (sinds kort autoluw) en de Via del Teatro di Marcello door het leven gaan. Het zijn twee onder Mussolini aangelegde wegen, die vroeger de Via dell’Impero en de Via del Mare heetten, wegen die naar het Palazzo Venetia leiden, waar il Duce vanaf het balkon de menigte toesprak. Om de wegen aan te leggen moest veel van het oude Rome wijken. Huizen en andere bouwwerken werden simpelweg van de kaart geveegd. Hetzelfde gebeurde bij het nabij gelegen Circus Maximus. Van het Circus zelf was al niets meer over, maar de ruimte waar het gestaan had was in de loop der eeuwen volgebouwd. Mussolini maakte alles met de grond gelijk en in de zuidoosthoek verrees het Afrika-gebouw, waar thans de Wereldvoedselorganisatie (FAO) van de Verenigde Naties zetelt. In een kantoor “waarvan de fascistische oorsprong slechts bij een enkeling bekend is”, aldus de Australische kunstcriticus Robert Hughes in zijn boek De Zeven Levens van Rome uit 2011.

Sommige fascistische monumenten zijn gemakkelijker te onderscheiden, zoals in het bijzonder de wijk EUR, ver buiten het centrum, ooit bedoeld om de wereldtentoonstelling van 1942 te huisvesten. Nodeloos te zeggen dat die tentoonstelling als gevolg van de Tweede Wereldoorlog nooit heeft plaatsgevonden. Het vierkante Colosseum, officieel bekend als het Palazzo della Civiltà Italiana, is waarschijnlijk het bekendste gebouw dat hier staat. Als gezegd ligt EUR vrij ver buiten het centrum. Wie geen zin heeft om de metro ernaartoe te nemen, kan het gebouw in de verte zien liggen vanaf de oude stadsmuren bij de Porta di San Sebastiano, of vanuit de trein van of naar de luchthaven Fiumicino. Ook in het noorden van Rome ontplooiden de fascisten grote bouwactiviteiten. Rondom het Foro Mussolini verrezen huizen, maar ook sportfaciliteiten, waaronder het (huidige) Olympisch Stadion waar de voetbalclubs Lazio en AS Roma hun thuiswedstrijden spelen. Hoewel het Foro Mussolini inmiddels is omgedoopt tot het Foro Italico, is Mussolini nog altijd prominent aanwezig. De moderne obelisk op het plein voor het stadion wordt bijna geheel ‘ontsierd’ door de tekst ‘Mussolini dux’. Je kunt er simpelweg niet omheen.

Toen na de Tweede Wereldoorlog in Italië de democratie hersteld werd, hebben de autoriteiten niet geprobeerd elke herinnering aan het fascistische verleden uit te wissen. Wel werden namen van straten en pleinen gewijzigd. De Via dell’Impero en de Via del Mare zijn al genoemd, evenals het Foro Mussolini. De Via Adolf Hitler lag om begrijpelijke redenen ook niet zo goed meer in de markt en heet tegenwoordig de Via delle Cave Ardeatine, naar een bloedbad dat de Nazi’s in maart 1944 aanrichtten. Er zullen verschillende redenen zijn geweest om niet alles wat aan Mussolini en zijn fascisten herinnerde weg te vagen. Fascistische monumenten kunnen prima als waarschuwing voor hedendaagse generaties fungeren en monumenten voor gevallen verzetsstrijders en ter ere van het herstel van de democratie zijn er tegenover gezet. Bovendien getuigen gebouwen als het Colosseo Quadrato beslist van enige architectonische klasse en verwijzen ze niet opzichtig naar de fascistische ideologie. Maar misschien speelt ook mee dat het Italiaanse fascisme, anders dan het Nazisme, pas relatief laat antisemitisch werd. Mussolini stelde nog in 1933:

“Ras! Dat is een gevoel, geen realiteit. Minstens 95% ervan is gevoel. Niets zal mij er ooit van overtuigen dat er tegenwoordig biologisch zuivere rassen bestaan. Nationale trots heeft geen behoefte aan de waanvoorstelling van ras.” (Geciteerd bij Hughes 2011, p. 454)

Het was een begrijpelijke opmerking van een man die zelf een joodse minnares had, die bovendien als propaganda-adviseur van de Fascistische Partij optrad. Joden konden dan ook gewoon lid worden van de Partito Nazionale Fascista, en de joodse bankier Ettore Ovazza stichtte in de jaren ’30 zelfs een fascistische krant. Dit veranderde echter in 1938, toen Mussolini en de zijnen onder druk van Hitler antisemitische wetgeving invoerden en joden het burgerschap ontnamen en beroepsverboden oplegde. Daarna was het voor joden om het even of ze in door de Nazi’s of door de fascisten beheerst gebied woonden. Overigens moge duidelijk zijn dat de fascisten daarvóór beslist geen brave, rechtschapen lui waren. Gewelddadig en intimiderend jegens hun tegenstanders waren ze altijd geweest en politieke gevangenissen waren er ook. Maar antisemitisme was aanvankelijk wezensvreemd aan het fascisme.

Een van de opvallendste en meest subtiele herinneringen aan de fascistische periode vinden we vlakbij het Theater van Marcellus, dat aan de oude Via del Mare ligt. Je loopt er gemakkelijk voorbij en veel Romeinen zelf staan er met hun rug naartoe op de bus te wachten. Waar gaat het om? Op de gevel van het zogenaamde Palazzo dell’Anagrafe is een plaquette te vinden met daarop de gelatiniseerde namen van koning Victor Emanuel III, Benito Mussolini en Piero Colonna, de toenmalige fascistische gouverneur van Rome (zie ook de foto bij dit artikeltje). Oorspronkelijk waren er nog drie bronzen roedenbundels, symbolen van de macht van de Romeinse magistraten, aan de plaquette bevestigd, maar die zijn vermoedelijk bewust verwijderd (overigens zijn op het enkele meters verderop gelegen theater wel diverse roedenbundels te zien). We konden ons zo voorstellen dat aanvankelijk ook de namen van de drie genoemde figuren op de plaquette waren weggeplamuurd, maar vervolgens als gevolg van de zure regen weer zichtbaar waren geworden. Nu staan ze daar nog, als een tamelijk onopvallend aandenken aan een zwarte periode in de Italiaanse geschiedenis.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: