Het parlementaire staatsrecht moet het zonder veel noemenswaardige jurisprudentie stellen. Daarom storten we ons met graagte op bouwwerken die het Bundesverfassungsgericht met enige regelmaat optrekt over het Verdrag van Lissabon of op het Supreme Court als dat bepaalt wie de president van het machtigste land van de wereld moet worden. Het Nederlandse stelsel steunt traditioneel veel meer op de politieke handhaving van de spelregels. Toch gebeurt er ook in de Nederlandse jurisprudentie wel eens wat. De civiele rechter is er in de loop der tijd een winkeltje in overheidsaansprakelijkheid bij gaan runnen, en daar gebeuren met enige regelmaat staatsrechtelijk interessante dingen. Zoals nu. Wilders wil via een kort geding bereiken dat het Noodfonds-Verdrag over de verkiezingen wordt heengetild. ‘Uniek in de parlementaire geschiedenis,’ meldt hij er zelf maar even bij.

Dat zal allicht opgaan voor heel wat aspecten van deze zaak. Maar niet voor alle. In 1974 werd de Haagse rechtbankpresident gevraagd te bevelen dat een voorstel om drinkwater te fluorideren werd ingetrokken. Die wees de mogelijkheid van zo’n bevel resoluut af, omdat dit onverenigbaar was met het staatsrechtelijk bestel. Als argumenten wees hij op de wetgevende functie die bij regering en parlement ligt, op het doorgaans negatieve karakter van de uitspraakbevoegdheden van de rechter (buiten toepassing laten e.d.) en op de belangen van niet bij deze procedure betrokken derden. Met exact dezelfde argumenten timmerde de Hoge Raad nog niet zo lang geleden de deur naar wetgevingsbevelen stevig dicht, en houdt hij die gesloten voor alles wat erbij in de buurt komt.

De Haarlemse president (die nog wel bereid was om een bevel tot wetgeving aan de Haarlemse gemeenteraad te geven) weigerde ook om te gebieden dat de behandeling van het zogenaamde Schipholwetje vertraagd werd met het oog op de zorgvuldigheid van de procedure. Zijn argumentatie was fundamenteler. De gevraagde toetsing aan parlementaire spelregels betrof een domein waar de rechter niet thuis hoort en dus kon het voor een bevel benodigde oordeel van de (voorlopige) onrechtmatigheid niet geveld worden. De Haarlemse rechter liet nog wel een deurtje open staan: in ‘extreme omstandigheden, die zich hier niet voordoen’ is een ander oordeel denkbaar was. Daar zal mr. Bram ongetwijfeld een beroep op doen. Maar ook Haarlemse benadering heeft een vrij recente steun van de Hoge Raad: in het Tegelen-arrest rekte de Hoge Raad het toetsingsverbod op tot de onschendbaarheid van wetsvoorstellen. Een van de argumenten was, dat als de rechter de gang van een wetsvoorstel zou toetsen aan procedurevoorschriften hij het oordeel daarover in feite aan de wetgever onttrok. En dat mag niet in de Nederlandse staatrechtelijke verhoudingen. Ook de deur naar het onrechtmatigheidsoordeel zit dus stevig dicht getimmerd.

Wilders enige hoop moet een stunt van rechter Paris zijn. Staatsrechtgeleerden zitten in ieder geval klaar.

Sommige arresten van de Hoge Raad zijn alleen al door hun roepnaam onsterfelijk geworden. Denk aan het ‘Koperen centen en sassafras-arrest’ (poging tot moord met een aftreksel van centen vermengd met sassafras), het Hoornse taart-arrest (door een giftige taart sterft niet het beoogde slachtoffer, maar diens vrouw) of het arrest Baliekluivers (over hangjongeren uit de jaren ’50). Aan deze reeks kunnen we nu het Mierenneukersarrest toevoegen. Hierin gaat het om een Twentse zwerver die door agenten werd weggestuurd bij een parkeergarage in Enschede. Een van de agenten pakte een blikje bier af dat de zwerver wilde meenemen en gooide het weg. Om de een of andere reden vond de zwerver het vervolgens nodig de andere agent toe te voegen “jij bent een mierenneuker”. Deze voelde zich beledigd en vervolgens kwam het tot een strafzaak. Rechtbank en hof veroordeelden de verdachte wegens belediging van een ambtenaar in functie (artikel 266 Wetboek van Strafrecht), maar legden hem geen straf op. Hierop belandt de zaak bij de Hoge Raad. Die is streng voor het hof: mierenneuker is in het algemeen niet beledigend, zodat voor de eventuele strafbaarheid de context waarin de uitlatingen gedaan zijn van belang is. Woorden die op zichzelf niet beledigend zijn, kunnen immers in een bepaalde context toch een beledigend karakter hebben. Op dit punt is het hof tekortgeschoten:

“Het Hof heeft in dit verband in de nadere bewijsoverweging weliswaar verwezen naar “de geschetste context”, maar onvoldoende duidelijk gemaakt wat die context in het onderhavige geval precies inhoudt en hoe die context tot het oordeel van het Hof over belediging heeft geleid. De bestreden uitspraak is in dit opzicht dus ontoereikend gemotiveerd.”

Volgt vernietiging en terugverwijzing naar (hetzelfde) hof om het hoger beroep opnieuw te behandelen.

Het Mierenneukersarrest zal niet alleen vanwege zijn casus en dictum worden herinnerd, maar vooral ook vanwege de politieke commotie die rondom de uitspraak is ontstaan. Met name van CDA-zijde is zeer verontwaardigd op het arrest van de Hoge Raad gereageerd. Kamerlid Cörüz wil Kamervragen stellen, kandidaat-lijsttrekker Van Toorenburg meent dat het “echt niet gekker moet worden” en haar collega Sterk noemt de uitspraak simpelweg “onbegrijpelijk”. De vraag is evenwel of wat meer terughoudendheid van de politiek in dit geval niet gerechtvaardigd en gewenst is. De zaak is namelijk nog onder de rechter. De Hoge Raad heeft immers helemaal niet geoordeeld dat het gebruik van de term “mierenneuker” nooit beledigend en dus nooit strafbaar jegens een politiefunctionaris kan zijn, maar enkel dat het gerechtshof onvoldoende heeft gemotiveerd waarom in dit geval van belediging sprake was. Anders gezegd: er werd niet gecasseerd wegens strijd met het recht, maar vanwege gebrekkige motivering. Het hof krijgt een herkansing. Wellicht dat bij het opnieuw behandelen van het hoger beroep nog een rol kan spelen dat de “beledigde” agent niet betrokken was bij het weggooien van het biertje, de handeling die kennelijk de onvrede van de verdachte opriep. Even rustig afwachten dus maar. De bliksemreactie van de CDA-fractie doet vrezen dat kandidaat-raadsheren straks in de Tweede Kamer stevig bevraagd worden over deze uitspraak.

Er is overigens wel iets voor te zeggen de verdachte in hoger beroep alsnog vrij te spreken. Een mierenneuker is volgens de Van Dale iemand die over kleinigheden valt, met als synoniemen haarklover, kommaneuker, muggenzifter en pietlut. Ik kan het oordeel van de Hoge Raad dat dit woord in zijn algemeenheid niet beledigend is wel volgen. Een mierenneuker is nog geen geitenneuker! Zeker, politiefunctionarissen hebben het zwaar tegenwoordig, ongetwijfeld zwaarder dan enkele decennia geleden. Ze zijn vaak betrokken bij geweld en agressie en krijgen de meest verschrikkelijke verwensingen (doorgaans met verwijzingen naar afschuwelijk ziektes) naar het hoofd geslingerd. Dat daar hard, en dus via het strafrecht tegen wordt opgetreden is zonder meer te rechtvaardigen. Maar een politieagent “mierenneuker” noemen lijkt mij een casus waarin een stevige vermaning meer op z’n plaats is dan een gang naar de strafrechter. Het feit dat de lagere instanties wel veroordeelden, maar geen straf oplegden zegt toch ook wel iets. En dat de Advocaat-Generaal vooral lijkt te vallen over de verwijzing naar het werkwoord “neuken” in de term “mierenneuker” doet wel heel preuts aan.

Interessant is dat NRC Handelsblad verwijst naar onderzoek naar belediging van politiefunctionarissen en de wijze waarop dat bestraft wordt. Uit het onderzoek:

“Klootzak en teringlijer werden door alle parketten vrijwel eensgezind afgedaan met een boete. Maar juist het woord mierenneuker stuitte op willekeur. De ene officier legt een boete op, de ander seponeert wegens ‘gering feit’. Pannenkoek, wijsneus of koekenbakker kun je wel redelijk veilig tegen een agent zeggen”.

Ik ben benieuwd of dat ook voor officieren van justitie geldt. In dat geval is de officier van justitie die deze zaak voor de strafrechter meende te moeten brengen een pannenkoek.

Clara Mens

Het zijn opnieuw zware tijden voor de waterschappen. Ditmaal dreigen ze niet het slachtoffer te worden van bestuurlijke opheffingswoede, maar van het demissionair worden van het kabinet. Wat is er aan de hand? Zoals bekend worden op grond van de Waterschapswet de algemene besturen van de waterschappen voor een deel gekozen en voor een deel benoemd. De verkiezing geschiedt door de ingezetenen van het waterschap – de burgers dus – terwijl voor de benoeming onderscheid wordt gemaakt tussen drie categorieën andere belanghebbenden, kort gezegd zakelijk gerechtigden tot ongebouwde onroerende zaken (boeren bijvoorbeeld), zakelijk gerechtigden tot natuurterreinen en zakelijk gerechtigden tot bedrijfsruimten. Deze drie categorieën hebben hun organisatie, bedrijfslichaam of Kamer van Koophandel die voor de benoeming van de vertegenwoordigers in het algemeen bestuur zorg draagt. Dit zal ook niet veranderen. Met betrekking tot de verkiezingen staan er wel veranderingen op stapel. In november 2011 diende de regering een wetsvoorstel in dat bepaalt dat de vertegenwoordigers van de ingezetenen voortaan niet meer door die ingezetenen zelf, maar door de leden van de gemeenteraden worden gekozen. Een van de redenen hiervoor is de zeer lage opkomst bij de verkiezingen (gemiddeld 24% in 2008). Het wetsvoorstel vloeit ook voort uit het regeerakkoord.

Het wetsvoorstel ligt momenteel nog bij de Tweede Kamer. En nu het kabinet demissionair is geworden, bestaat de mogelijkheid dat het voorstel controversieel wordt verklaard en de behandeling ervan dus pas weer wordt opgepakt op het moment dat een nieuw kabinet aantreedt. Dat kan nog wel even duren, en bovendien besluit de Tweede Kamer pas op 29 mei aanstaande over de controversieelverklaring. Dan is het nog maar iets meer dan een maand tot aan het zomerreces, en heeft de Eerste Kamer zich ook nog niet over het voorstel uitgelaten. Is dat alles erg? Ja, aldus staatssecretaris Atsma, dat is heel erg. Het wetsvoorstel bepaalt namelijk dat de zittende algemene besturen blijven zitten tot september 2014 (zes maanden na de volgende gemeenteraadsverkiezingen). Zonder deze bepalingen moeten ze per 3 januari 2013 aftreden en moeten er in november 2012 verkiezingen plaatsvinden volgens de oude methode (dus verkiezing door de burgers). En dat is volgens Atsma en de Unie van Waterschappen praktisch niet meer haalbaar vanwege Europese aanbestedingsregels voor het drukwerk en de verzending van de stempakketten. Regels waarvan men kennelijk hoopte dat ze pas in 2014 weer hoefden te worden toegepast omdat het wetsvoorstel op tijd zou worden aangenomen (en dus regels die pro-actief niet meer zijn toegepast). De gevolgen zijn volgens Atsma in elk geval ernstig:

“Wettelijk is bepaald dat de besturen per 3 januari 2013 aftreden. Als er dan geen nieuw bestuur is, kunnen geen rechtsgeldige besluiten meer worden genomen. Ook ambtenaren kunnen geen rechtshandelingen meer verrichten omdat zij dit krachtens mandaat namens het bestuur doen. Het waterschap kan dan feitelijk niet meer functioneren.”

Kortom, het waterschap verzuipt dan van rechtswege. De staatssecretaris ziet twee mogelijke oplossingen: ofwel het wetsvoorstel wordt alsnog met spoed door beide Kamers behandeld en zorgt er aldus voor dat de verkiezingen kunnen worden uitgesteld, ofwel het wetsvoorstel wordt door een nota van wijziging gestript tot een noodwetje dat de zittingsduur van de algemene besturen met een half jaar verlengt (tot juli 2013). Dan is er nog voldoende tijd om volgens de geldende systematiek verkiezingen te organiseren. De staatssecretaris is voorstander van de eerste optie, maar vermoedelijk opteert de Unie van Waterschappen voor de tweede. De Unie is immers vóór behoud van de directe verkiezingen, ondanks de lage opkomst. De Tweede Kamer is nu aan zet. Op 29 mei weten we meer.

Clara Mens

De ministerraad vergaderde weer eens, maar had niet veel perswaardigs te doen. Het kabinet betoonde zich vooral heel soepel. Zo gaat het tegenwoordig niet meer over het verminderen van het aantal politici, maar zijn ze druk met de eigen-vlees-ronde van de Kunduz-coalitie. Het wetsvoorstel om in de wachtgeldregeling te snoeien ligt al voor spoedadvies bij de Raad van State. Ook bij de Europese groei-retoriek van Hollande klom Rutte gemakkelijk aan boord. Hij vulde zijn persconferentie met warme voornemens omtrent de groei van de economie en wat Brussel daaraan kan bijdragen. Merkwaardigerwijze bestaat dat uit meer Europa. De Europese regeling voor patenten moet nu eens af, de Dienstenrichtlijn moet verder uitgerold worden en er moeten meer verdragen gesloten worden. Daar gaan de wagonladingen soevereiniteit weer.

Dat eerlijke heldere CDA-kikkers uit de kabinetskruiwagen springen vond Rutte geen probleem. Bij het CDA zijn immers interne verkiezingen aan de gang, en dan moeten we niet te zwaar tillen aan de gebruikelijke homogeniteitsregel. Behalve dan minister Spies. Op de radio floot Rutte haar terug. Het boerkaverbodvoorstel maakt nog altijd onderdeel uit van het wetgevingsprogramma van dit kabinet. Sowieso is het een politieke wens van de VVD. Daarmee geeft Rutte toe wat Spies zelf nog probeerde weg te spinnen. Bij Nieuwsuur betoogde zij dat het voorstel niet kon worden ingetrokken omdat een demissionair kabinet terughoudendheid past. Nu is duidelijk wat al waarschijnlijk was: Spies is niet bij machte het voorstel in te trekken omdat de daarvoor benodigde meerderheid in de ministerraad er niet is. Inmiddels moet ze bijna hopen dat ze geen lijsttrekker wordt. Want als de kamer zin heeft om de CDA-voorvrouw te roosteren is niet meer nodig dan het boerkaverbodvoorstel wel te behandelen.

Zo rustig als het in de Trêveszaal was, zo druk was het een paar honderd meter verderop in de Eerste Kamer. Om te beginnen werd er niets controversieel verklaard. Verdere verplichte liberalisering van het openbaar vervoer afgewimpeld en de behandeling van de verhoging van de AOW-leeftijd uitgesteld omdat er nog meer aan zit te komen. Over de vorming van een nationale politie houdt de Senaat eerst maar eens even een expert-meeting. Kortom: ze zijn op stoom en blijven dat.

Dinsdag lag een wijziging van de Telecommunicatiewet voor waar Bits of Freedom enthousiast over is. Dat kunnen ze blijven want de plannen zijn zonder stemming aangenomen. Staatsrechtelijk was echter ook relevant dat de wijziging van de Telecommunicatiewet tegelijkertijd met de Verzamelwet Verkeer en Waterstaat moest worden behandeld. Dat was omdat Van Dam destijds niet had zitten opletten bij het stemmen over de amendementen en hij het resultaat van die fout de dag erop goedmaakte door een reparatie-amendement aan een willekeurig passerende verzamelwet te hangen. Ontoelaatbaar, zou je op het eerste gezicht en na lezing van het Reglement van Orde denken. Maar daar dacht de meerderheid van de Tweede Kamer anders over.

Over deze gang van zaken bestond in de Eerste Kamer – zacht gezegd – enig chagrijn, dat breed gedeeld werd. Senator Reuten (SP) moppert in het verslag op de site van de Eerste Kamer dat zijn fractie niet ingenomen is ‘met het feit dat een meerderheid van de Tweede Kamer toestond dat een amendement op de telecommunicatiewet plompverloren in een wijzigingswet verkeer en waterstaat gedumpt werd.’ Die kunnen Van Dam en Verbeet en de hele kamer in hun zak steken.

Inhoudelijk ging het bij dit amendement om het behouden van de mogelijkheden om een pornovrije provider in de arm te nemen. Het per ongeluk aangenomen confessionele sub-amendement zorgt ervoor dat deze mogelijkheid in het huidige voorstel behouden blijft. De waarschijnlijk volgende week aangenomen Verzamelwet doet deze mogelijkheid weer verdwijnen. Tegelijkertijd lijkt zich echter een meerderheid voor een motie af te tekenen (VVD en SP doen mee) om toch enige ruimte te behouden voor clubs als Kliksafe. Minister Verhagen bleek bereid ter uitvoering van deze motie een nieuw wetsvoorstel aan de Tweede Kamer voor te leggen om de inhoud van sub-amendement toch weer in de wet te zetten.

Daarmee ontwikkelt zich – als ik het goed zie – een soort terugzendrecht. De Eerste Kamer is het eigenlijk niet eens met een amendement. Zij neemt het evenwel toch aan, onder de gelijktijdige toezegging van de regering dat de Tweede Kamer er nog een keer over zal moeten stemmen naar aanleiding van een door de regering aan haar voorgelegd voorstel waarin in de mening van de Eerste Kamer verwoord staat. Verwerpt de Tweede Kamer het voorstel dan neemt de Senaat het verlies. Levend staatsrecht, heette dat vroeger.

Het boerkaverbodvoorstel is een graat die inmiddels in aardig wat kelen begint te steken. Zo maakte minister Spies van de eerste de beste gelegenheid gebruik om zich ervan te distantiëren. Daarbij draaide zij zich vast in het soort onderscheid waar men vroeger Nawijn voor naar de kamer haalde, namelijk tussen een eigen mening en een kabinetsstandpunt. Een paar dagen later toeterde Heldere Henk op televisie dat hij de boerkajacht nog altijd wil openen. Daarmee plaatste hij het kabinet in een spagaat waar Balkenende, Bos en Koenders vroeger voor naar de kamer werden geroepen: hoeveel monden heeft het kabinet?

Maar goed. Het kabinet is demissionair en het zijn lijsttrekkersverkiezingen bij het CDA. Dus zal de Tweede Kamer het wel niet hoog opnemen. Maar er is een punt dat we niet moeten laten lopen. Gisteren stond Henk Bleker in Groningen andermaal het boerkaverbod te verdedigen. Dit keer op meer inhoudelijke gronden: het aantrekken van zo’n ding wordt weliswaar door velen geassocieerd met godsdienst, maar het is eigenlijk gewoon cultuur. Oftewel: niet meer of minder beschermwaardig dan de wens om als oranje indiaan naar het Nederlands Elftal te gaan.

Dat betoog van Bleker zou tot grote argwaan moeten leiden. Zeker in CDA-kringen. Bleker zet namelijk niet alleen kabinetsbeleid door, maar verkwanselt andermaal de godsdienstvrijheid. Dat deed hij destijds door te accepteren dat de PVV om politieke redenen de Islam een ideologie mocht noemen, hoewel de PVV niet aan enig debat daarover wilde bijdragen maar moslims de pas naar de godsdienstvrijheid wilde afsnijden. Dat doet Bleker nu door te schamperen over iemands religieuze motieven – eveneens om hen de weg naar de godsdienstvrijheid af te sluiten.

Het probleem is namelijk dat hiermee de reikwijdte van de godsdienstvrijheid in politiek vaarwater terecht komt, zeker als daar – zoals bij Bleker – niet echt inhoudelijke argumenten bij genoemd worden. Het is, alsof D66 aan de PVV de vrijheid van meningsuiting wil ontzeggen omdat Pechtold hun betoog geen ‘meningsuiting’ maar ‘geschreeuw’ vindt. De vraag of iets een godsdienst of een mening is, moet zoveel mogelijk neutraal beantwoord worden in een rechtsstaat. De politieke discussie kan dan gaan over de vraag wat een gerechtvaardigde beperking van het grondrecht is.

Als de CDA-leden Bleker niet weer rustig aan zijn oude hobby helpen, dan zijn er goede redenen voor de kamer om vragen te stellen. Waarom wijkt een staatssecretaris af van het reeds door vele neutrale derden, waaronder onlangs nog de Raad van State, ingenomen standpunt dat het bij draagsters van boerka’s wel degelijk over de godsdienst kan gaan?

Nu het kabinet van VVD en CDA is gevallen, mogen we al in september weer naar de stembus: voor de vijfde keer in krap elf jaar. Dit is allesbehalve winst voor de democratie: wanneer volksvertegenwoordigers gemiddeld één keer per twee jaar terug naar de burger moeten, dreigt ons bestel te ontsporen. De reguliere regeerperiode van vier jaar maakt lange termijnbeleid al moeilijk. Het huidige politieke landschap dwingt dan ook tot constitutionele vernieuwing en het zoeken van alternatieven.

In Nederland ligt de uitvoerende macht bij de regering, terwijl de wetgevende macht wordt gedeeld door regering en parlement. Afgezien van het initiatiefrecht van de Tweede Kamer, is de gebruikelijke procedure dan ook zo dat de regering de wetten maakt en het parlement de wetten vaststelt. In de ideale situatie vormt het parlement, en dan vooral de Tweede Kamer, een stevige controle op van de regering afkomstige wetgeving en beleid.

Deze dubbele controlefunctie wordt echter in ernstige mate gehinderd door de praktijk van regeerakkoorden. Na verkiezingen is het gebruikelijk dat partijen proberen tot een coalitie te komen die kan rekenen op een ‘stabiele meerderheid’ in de Tweede Kamer. Daar blijft het helaas niet bij. De partijen spreken niet enkel af samen te werken (de eigenlijke ‘coalitie’), maar leggen bovendien in een regeerakkoord tot in de kleinste details hun onderlinge afspraken vast. De regering weet zich hierdoor verzekerd van een permanente meerderheid in de Tweede Kamer. Deze versmelting tussen regering en Kamermeerderheid zorgt ervoor dat de regering ongestoord kan beginnen met de ‘tenuitvoerlegging’ van het regeerakkoord: haar wetsvoorstellen worden immers consequent braaf afgestempeld door de aan het regeerakkoord gebonden meerderheid in de Tweede Kamer. De oppositie moet toekijken.

Conflicten vinden dan ook niet plaats tussen regering en Tweede Kamer, maar tussen de regeringspartners onderling, in de ministerraad. Het debat verplaatst zich daarmee van de openbaarheid en het hart van de democratie naar de geslotenheid en achterkamertjes van de regeringspartijen. De machteloze oppositie, en de daarmee tandeloze Tweede Kamer, rest veelal niets anders dan het cultiveren van incidenten, in de hoop de regeringspartners uit elkaar te drijven. De Tweede Kamer houdt zich door dit alles te veel met incidenten en randzaken bezig, en te weinig met haar eigenlijke, inhoudelijke taak: wetgeving en controle van het regeringsbeleid.

Met het minderheidskabinet Rutte-Verhagen ontstond er voor Nederland een geheel nieuwe situatie. Het kabinet werd slechts gedoogd door de PVV op bepaalde vooraf afgesproken punten. Dit had tot gevolg dat de regering, voor alle wetsvoorstellen die niet gedekt werden door het gedoogakkoord, op zoek moest naar wisselende meerderheden in de Tweede Kamer. De effecten daarvan zijn niet gemakkelijk te overschatten. De oppositie, en daarmee de Tweede Kamer, kreeg tanden. In plaats van enkel toekijken kon zij nu politiek wisselgeld eisen in ruil voor steun aan wetsvoorstellen. En, in tegenstelling tot voorheen, diende de regering ook daadwerkelijk te luisteren. Regelmatig diende zij nu daadwerkelijk in onderhandeling te treden met de verschillende partijen. Dit zorgde onder meer voor levendige debatten over de politiemissie in Kunduz en de financiële steun aan Griekenland, op de plaats waar die debatten thuishoren: de Tweede Kamer. Bovendien kreeg de oppositie – juist door die wisselende meerderheden – de mogelijkheid om hun kiezers wezenlijk te representeren. En hoe meer partijen participeren in het wetgevingsproces, hoe hoger het democratisch gehalte.

Toegegeven, de voordelen van de minderheidsconstructie werden nog niet altijd ten volle benut. Het gedoogakkoord met de PVV beperkte het aantal onderwerpen waarop naar wisselende meerderheden in de Tweede Kamer gezocht diende te worden. De democratische potentie van de minderheidsconstructie als zodanig is evenwel overduidelijk.

Het wegvallen van het gedoogakkoord met de PVV maakte de weg vrij om volledig als minderheidskabinet te functioneren. Wat dat kan opleveren, zagen we bij het begrotingsakkoord van de ‘Kunduz-coalitie’.

Een minderheidskabinet met een aantal sympathiserende fracties in de Tweede Kamer zou verrassend stabiel kunnen zijn. De ideologische verschillen tussen de coalitiepartners zullen logischerwijs minder groot zijn, hetgeen de kans op interne conflicten verminderd. Daarnaast heeft zo’n kabinet, door de wisselende meerderheden, steeds verschillende opties bij de uitvoering van haar beleid. Of een minderheidsconstructie in de praktijk ook daadwerkelijk stabieler zal zijn, valt nog te bezien, maar met de huidige gemiddelde zittingsduur van twee jaar ligt de lat alvast niet erg hoog. Het is dan ook betreurenswaardig dat deze constitutionele noviteit niet langer heeft mogen rijpen.

Bastiaan Rijpkema is rechtsfilosoof en als promovendus verbonden aan de Universiteit Leiden. Dit stuk verscheen eerder in de Trouw van 8 mei 2012.

Nu er onder de 300 Griekse parlementariërs net geen meerderheid meer is voor de zittende regering moet er geformeerd worden in Griekenland. Ter gelegenheid daarvan sijpelen interessante berichten door over de wijze waarop ze dat daar aanpakken. Genoeg reden voor een spoedcursus Grieks staatsrecht.

De verkiezingen van zondag waren voor het Griekse parlement: een unicamerale volksvertegenwoordiging. Dit parlement kiest de president, sinds 2005 Karolos Papoulias. De president benoemt de minister-president en – op voordracht van de laatste – de overige ministers en staatssecretarissen. Griekenland heeft een parlementair stelsel. Na de benoeming van een regering moet het parlement zijn vertrouwen in de regering uitspreken. Dat vertrouwen kan ook weer worden opgezegd, waarna er ontslag moet worden aangeboden. Dat is vrij gedetailleerd geregeld in de Griekse Grondwet (artikel 84).

Om in het parlement te komen is minimaal 3% van de stemmen nodig. En er ligt een dikke bonus klaar voor de partij die de grootste wordt. Mede als gevolg daarvan is Griekenland (tot 2011) afwisselend geregeerd door de socialisten en de conservatieven. Nu geen van de partijen de absolute meerderheid heeft, treedt artikel 37 lid 2 in werking. De president geeft dan een an exploratory mandate aan de leider van de relatief grootste partij. Die mag proberen een regering te vormen. Lukt dat niet, dan schakelen we over naar lid 3: leider van de tweede en de derde partij krijgen elk drie dagen om het ook te proberen. Is er dan nog niets, dan moeten alle fractieleiders bij de president komen. Stelt hij vast dat er inderdaad geen regering te vormen valt, dan probeert hij zelf missionair kabinet samen te stellen dat nieuwe verkiezingen voorbereidt. Lukt dat ook niet, dan vraagt de president een opperrechter om een kabinet te formeren dat zoveel parlementaire steun geniet als mogelijk is, waarna nieuwe verkiezingen volgen.

De Grondwet voorziet dus in drie rondes van drie dagen. En als de president er ook geen gat meer in ziet, dan is er een noodoptie om kiezers weer te raadplegen. Daartussen zit een gat. Als de president na de verplichte drie rondes niet vindt dat het onmogelijk is om een regering te vormen dan laat de Grondwet hem vrij om naar bevind van zaken te handelen. Als Jan-Kees de Jager lef heeft, dan biedt hij zich aan om in Griekenland ook een paar dagen door de gangen van het parlement te struinen.

Het plan van Wilders om uit de EU te stappen heeft voordelen, maar is contraproductief. Bij toetreding tot de Europese Economische Ruimte (EER) is Nederland nog steeds niet eigen baas over immigratie en asiel. Bij toetreding enkel tot de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) raakt Nederland op handelsgebied in splendid isolation.

Wilders verwacht met zijn plannen de voordelen van het vrije handelsverkeer te kunnen combineren met de vrijheid om te bepalen wie het land binnenkomt en om de immigratie te beheersen. Daarnaast zal Nederland dan niet worden geconfronteerd met de consequenties van deelname aan de eurozone, zoals de 3%-regel en de monetaire steun aan ‘knoflook’-landen.

De vrijheid die Wilders claimt is echter maar zeer beperkt. De EER -landen (Noorwegen, IJsland en Liechtenstein) houden zich aan dezelfde regels als de EU landen als het gaat om de vier vrijheden: vrij verkeer van personen, diensten, vestiging en kapitaal. Op een groot aantal beleidsterreinen passen zij de EU-richtlijnen toe. Een voorbeeld zijn de richtlijnen over de vestiging van en het toezicht op banken, die we nog kennen van de Icesave affaire en de IJslandse bankencrisis. Zonder de EER zou er geen Icesave-affaire zijn geweest.

De EER-landen doen niet mee aan de euro, en immigratie en asiel vallen formeel ook buiten de samenwerking. Maar via de regels over het vrij personenverkeer komt het EU immigratie- en asielbeleid toch om de hoek kijken. Degenen die rechtmatig zijn binnengekomen in een EU-land, hebben immers vrij reizen, omdat de interne grenscontroles zijn afgeschaft. Dit komt omdat alle EER-landen tegenwoordig deelnemen in Schengen.Want de EU wil best met de EER-landen afspreken dat er vrij personenverkeer is van EU- en EER-onderdanen. Om dat soepel te laten verlopen moeten de landsgrenzen binnen het EU en EER gebied open zijn. Maar voor wat hoort wat: de EER landen moeten wel dan dezelfde regels volgen bij het binnenlaten van personen aan de gemeenschappelijke buitengrens. Exit zeggenschap over immigratiebeleid.

Blijft over deelname aan de EVA sec, net zoals het geïsoleerde Zwitserland doet. Dat betekent dat vijf kleine landen handelsverdragen moeten uitonderhandelen met de EU, de WTO , grote landen als China en een reeks van kleinere landen. Met het vrije personen- en goederenverkeer met de buurlanden en het Europese achterland is het dan definitief gedaan. Antwerpen zal de havenfuncties ten koste van Rotterdam uitbreiden. Van handelsland wordt Nederland economisch drijfzand. Eén voordeel: het havengebied van Rotterdam kan onder water worden gezet in plaats van de Hedwigepolder. Die politieke overwinning is alvast binnen.

Prof. Adrienne de Moor-van Vugt

Opmerkelijk nieuws vandaag. In het gedoe dat even jaarlijks lijkt te zijn als de dodenherdenking zelf, was een organisatie naar de rechter gestapt om te verbieden dat op een begraafplaats te Vorden omgekomen Duitse soldaten herdacht zouden worden. Normaliter legt de burgemeester daar een krans bij de graven van omgekomen Britse soldaten. Maar nu had het Comité bedacht dat er – optioneel – ook langs Duitse graven gelopen zou worden. Dat klinkt niet onmiddellijk als het faciliteren van aldaar levend antisemitisme of een ontluikende holocaustontkenning. Toch kwam Federatief Joods Nederland in het geweer, omdat ze een begrijpelijke hekel hebben aan dit soort door goedwillende amateurs opgelegde verzoeningstrajecten. Ze stapten naar de rechter. Dan het opmerkelijke: de rechter verbood de burgemeester om langs de Duitse graven te lopen en gebood in plaats daarvan te verzekeren dat niemand per ongeluk een dode Duitse soldaat eer staat te bewijzen.

Is er dan een recht op een Duitsvrije dodenherdening? Kennelijk. Althans, in dit geval. Het vonnis is een typisch geval van een oordeel naar redelijkheid, om het positief te zeggen, of een gevalletje lui-même sa règle, om het negatief te zeggen. Er staat namelijk geen begin van een juridische argumentatie in. In plaats daarvan zaagt de voorzieningenrechter planken van deze dikte:

Veelzeggend acht de voorzieningenrechter in dit verband dat het comité gezegd heeft, pas tot de nieuwe opzet te hebben kunnen komen na het overlijden van de voormalige verzetsstrijders in het comité.
Daarmee is impliciet erkend, dat dezen hiermee grote moeite zouden hebben gehad en er moet ernstig rekening mee worden gehouden dat dit dan ook voor hun nabestaanden geldt.

Het brengt voorzieningenrechter Vrieze tot een gebiedsverbod voor de burgemeester:

Deze [voorzieningen] zullen zich ook tot de burgemeester als burgervader richten: hij zal omwille van de gevoelens van sommige van zijn burgers en burgers elders in Nederland de Duitse graven op de avond van 4 mei 2012 moeten mijden.

In ieder geval heeft iedereen die iets wil betreuren er een optie bij, namelijk dat we hier nu jurisprudentie over hebben.

De Europese begrotingsdiscipline gaat niet alleen over ‘de 3 procent’ maar ook over een Europese controleconstructie om grip te houden op potverteerders. Brussel wil zich niet laten afschepen met enorme taakstellingen van het type ‘efficiëntere ambtelijke organisatie’. Daarmee sluit de begroting, maar iedereen weet dat dat niet gaat opleveren wat ervoor staat.

Er moet dus iets opgetuigd worden, en laat dat maar aan Brussel over. Er ligt inmiddels een voorstel voor Verordening waarover op het onvolprezen Europapoort van de Eerste Kamer veel valt te lezen (deel van het two pack, voor kenners).

De Senaat let zelf goed op zijn zaak en sloeg aan op een aantal punten. De meest in het oog springende kwestie betreft de straks bij Europese Verordening geregelde eis dat de begrotingen zijn vastgesteld voordat het jaar waar zij betrekking op hebben begint. Dat is voorstelbaar, omdat de Europese Commissie natuurlijk tijd moet hebben zich ermee te bemoeien. Tegelijkertijd is het in strijd met de staande praktijk dat het de Tweede Kamer met moeite lukt om alle begrotingshoofdstukken voor de kerst aan te nemen. De Eerste Kamer stemt in de regel pas in het nieuwe jaar over de begroting van dat jaar. Inmiddels is er dan al een regeling uit de Comptabiliteitswet in werking getreden waarmee de overheid verder mag werken op basis van de begroting van het jaar ervoor. Deze regeling voorziet dus in de mogelijkheid dat ook de Eerste Kamer de facto zijn eigen agenda kan bepalen.

De Senaat vreest straks klem te zitten tussen een trage Tweede Kamer en een dreigende Begrotingscommissaris en vroeg Minister De Jager om opheldering. Die antwoordde doodleuk dat het eigenlijk nu al de bedoeling is dat de begrotingen voor 31 december het Staatsblad halen en dat de huidige praktijk het gevolg is van het recht van beide Kamers om eigen agenda te bepalen. Wel overweegt de regering om de Comptabiliteitswet verder aan te scherpen om de hoofdregel – die praktisch geen hoofdregel is – nog maar weer eens beter op papier te zetten. Maar verder is het een afstemmingskwestie tussen regering en de Kamers, aldus onze nationale liaison officer.

De Eerste Kamer is er op deze manier niet gerust op. Terecht niet, lijkt me. De commissie voor Financiën besloot eind april de Kamer te adviseren de regering maar eens uit te nodigen om te komen uitleggen hoe ze dit voor zich zien.