In een volgepropt Nieuwspoort-zaaltje gingen de Kamerleden Çörüz (CDA), Recourt (PvdA) en Helder (PVV) deze week in debat met elkaar, met de zaal, en met een hoogleraar rechtssociologie, een NRC-journalist en iemand van de vakbond voor rechters. Inzet was de ‘politisering van de rechterlijke macht’ en dus ging het meteen over de twee recente akkefietjes bij benoemingen van leden van de Hoge Raad: de onverwachte stemming over Buruma en de uitschakeling van Aben. Het zaaltje hing zo vol met afkeer over met name dat laatste, dat het eerste nog wat erger werd gemaakt. Zo werd het de PVV in het bijzonder aangerekend een hoofdelijke stemming te hebben aangevraagd over Buruma. Dat is dan weer niet waar. Een stemming over personen moet schriftelijk en is dus altijd individueel. En er stemden toen trouwens meer kamerleden niet op de vlotte prof uit Nijmegen. Er werd ook - nota bene – op Diederik Aben gestemd.

Vanaf het begin af aan was duidelijk dat de kamerleden verder niets wilden zeggen over wat er nu precies met Aben gebeurd was, al ‘weersprak’ Recourt wel wat er in het NRC had gestaan. Dat leidde tot enige ergernis over de kamerleden. Er was iets (waarom verdedigt de President van de Hoge Raad zich anders?), het zou niet zijn wat er in de NRC had gestaan, maar verder mochten we er niets meer over weten. De journalist gooide er toen nog maar een onthulling tegenaan, namelijk dat Corstens intern bij de Hoge Raad fanatiek jacht maakt op ‘het lek’ en raadsheren zich als kleine jongens behandeld voelen. Merkwaardigerwijs keerde het sentiment zich toen opeens tegen de journalist. Een aanwezige raadsheer haalde fel uit (‘daar moet je mee uitkijken!’) en weersprak de berichten op basis van het feit dat hij het niet meegemaakt had.

Recourt bleek overigens al nagedacht te hebben over een alternatief discussiepunt, namelijk de vraag wat de selectiecriteria van de Tweede Kamer in het algemeen zouden kunnen zijn. Hij zag wel wat in een ‘afspiegeling’ om de Hoge Raad bij de tijd te houden. Hij leek dat ook in politieke zin te bedoelen, maar kreeg weinig gelegenheid dit toe te lichten. In plaats daarvan wilde men van Helder horen dat de PVV de Hoge Raad linksig vindt. Dat wilde ze best wel beweren, en ze kon verwijzen naar het periodeiek onderzoek dat VrijNederland doet naar de politieke achtergrond van rechters. De rechtssocioloog probeerde toen het debat bij te buigen naar de vraag wat de invloed van iemands politieke achtergrond eigenlijk is of mag zijn, maar Çörüz zag een kans voor open doel. Het maakte hem ‘allemaal niets uit of een rechter links of rechts was’, als het maar een goede rechter was. Dat standpunt is opmerkelijk voor een CDA’er. Juist het CDA-Kamerlid Van der Burg was een aanzwengelaar van het debat over het D66-gehalte in de rechterlijke macht en een warm pleitbezorger van het idee van de afspiegeling. Het debat over de criteria bloedde heleaas snel daarna dood, maar de aanwezig kamerleden waren nog wel voornemens om ‘de koppen bij elkaar te steken’ om criteria te formuleren. Hopelijk worden die openbaar, en anders rekenen we op het NRC.

De rest van de tijd werd gevuld met voorspelbaar touwtrekken over taakstraffen, minimumstraffen, ontsnapte TBS’ers en nog zo wat leed. Frits Bolkestein kon het in ieder geval niet meer boeien en vertrok. Uiteindelijk werd het echter op een andere manier interessant. Van Zutphen, van de rechtersvakbond, wond zich dermate op dat hij op een gegeven moment de politieke straatvechter was waar Recourt, oud-rechter maar nu politicus, spontaan weer magistratelijk van werd. Van Zutphen ging ook wel erg ver, omdat hij op een gegeven moment stond te beweren dat rechters beter weten wat het volk aan veiligheidsbehoefte heeft dan de politiek. Bovendien moest er voor de juiste verhouding in de Trias Politica meer naar de rechters gekeken worden. ‘Jullie mogen iets verzinnen, maar kom daarna naar ons’.

Misschien voltrok zich hetzelfde als in de recente uitbarsting tussen leraren en politici. Het zijn professionals die hun ergernis vertalen in de vraag in ieder geval met rust te worden gelaten, maar bij wie de bom barst als ze op hun nek worden gezeten door een kabinet dat juist roept zoveel ruimte te willen maken voor de ‘handen aan de hamer’.

Dit debat werd georganiseerd door het Montesquieu-instituut. In het kader van een reeks. Welke reeks precies kan worden uitgevonden op hun site

Op woensdag 1 februari had de nieuwe vice-president van de Raad van State Donner zijn eerste werkdag. Ik stel me zo voor dat hij, nadat hem de fietsenstalling en de koffieautomaat waren gewezen, zijn eerste dossier in handen kreeg. Wellicht ging het om het te verwachten verzoek van de Eerste Kamer om voorlichting over het gewijzigde voorstel voor de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector. Dat voorstel zal hem bekend zijn voorgekomen, want hij heeft het in een vorige carrière zelf ingediend.

Sinds de herziening van de Wet op de Raad van State per 1 september 2010 kunnen beide Kamers de Afdeling Advisering van de Raad van State rechtstreeks benaderen met een verzoek om voorlichting over “aangelegenheden van wetgeving en bestuur”. Voordien verkeerden de advies-begerige Staten-Generaal in een afhankelijke positie. Onder de oude wet kon uitsluitend de regering om herhaald advies vragen. Parlementaire verzoeken om van die mogelijkheid gebruik te maken, werden vaak afgewezen. Het uitgangspunt was dat verzoeken om herhaalde advisering slechts werden ingewilligd als door ingrijpende wijzigingen het karakter van het wetsvoorstel zou worden of zijn veranderd. Deze gedragslijn was eerder uitgezet door de Interdepartementale Commissie voor de Harmonisatie van Wetgeving – een in 1980 ingestelde commissie die aan de wieg van de Aanwijzingen voor de regelgeving heeft gestaan. In die Aanwijzingen is de gedragslijn dan ook opgenomen.

In het verleden strandden diverse pogingen van (leden van) de Eerste Kamer om de Raad van State opnieuw te laten adviseren op deze gedragslijn. Illustratief is de gang van zaken rondom de Wet afbreking zwangerschap, begin jaren ’80 van de vorige eeuw. Dat wetsvoorstel zorgde voor zoveel verdeeldheid, dat zowel de vraag om een tweede advies als de weigering daarvan niet uitsluitend draaiden om de ingrijpendheid van veranderingen die het wetsvoorstel sinds het eerste advies had ondergaan. Begin jaren ’90 leidde de patstelling over de grondwettigheid van amendementen op de nieuwe Mediawet weer tot een verzoek om herhaalde advisering. De Eerste Kamerleden die een tweede advies verzochten, hadden een sterke troef in handen: in correspondentie tussen vice-president van de Raad van State (brief) en de minister-president (brief) werd vastgesteld dat het “nauwelijks denkbaar” was dat herhaalde advisering zou uitblijven als “ernstige twijfel” was opgeroepen over de verhouding tussen wijzigingsvoorstellen en de Grondwet, het Statuut of verdragen. De regering weigerde evenwel: de gedragslijn had slechts betrekking op de fase dat het wetsvoorstel nog in behandeling was bij de Tweede Kamer.

Een enkele keer werd een Eerste Kamer-verzoek om herhaalde advisering over een ingrijpend geamendeerd voorstel wel ingewilligd – en dat leidde prompt tot intrekking van het wetsvoorstel. Een recenter voorbeeld van een tweede advies dat is uitgebracht op verzoek van de Eerste Kamer betreft de zogeheten Voetbalwet. Bij de behandeling van het voorstel in de Tweede Kamer werd het behoorlijk veranderd. Vooral de bij amendement geïntroduceerde avondklok voor minderjarigen voedde twijfel over de EVRM-conformiteit van het voorstel. De CDA-fractie in de Eerste Kamer vroeg de ministers Ter Horst en Hirsch Ballin daarop te bevorderen dat de Raad van State een tweede advies over het wetsvoorstel zou uitbrengen. De ministers sputterden eerst wat tegen, maar gaven uiteindelijk toe.

Sinds 1 september 2010 is het gesteggel met de regering over de vraag of een wetsvoorstel ingrijpend is gewijzigd, verleden tijd. De Tweede en de Eerste Kamer hebben nu rechtstreekse toegang tot de Raad van State. De Tweede Kamer richtte zich in februari 2011 voor het eerst met vragen over een “aangelegenheid van wetgeving en bestuur” tot de Raad. Ook de Eerste Kamer gaat deze nieuwverworven bevoegdheid nu inzetten. Er zijn twijfels over de verdragsconformiteit van enkele bij amendement ingevoegde bepalingen in het wetsvoorstel over de topinkomens in de (semi-)publieke sector. Een voorlichting door de Afdeling advisering van de Raad van State is gewenst “gelet op het aanzienlijke aantal aangenomen amendementen en de nota’s van wijziging. De amendementen en nota’s van wijziging zouden in het bijzonder ook getoetst moeten worden aan de reguliere criteria die de Raad van State en de Eerste Kamer aanleggen bij de toetsing van wetsvoorstellen (waaronder interne consistentie, samenhang etc.)”, zo stelde de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken in de vergadering van 31 januari vast. Naar verwachting zal de plenaire vergadering van 7 februari een voorlichtingsverzoek aan de Raad van State doen uitgaan.

ACTA – het geheimzinnige akkoord over de bescherming van auteursrechten op internet dat in december voor ratificatie aan het Europese Parlement is voorgelegd, mobiliseert steeds meer eminent verzet. Naast Poolse parlementariërs hebben in december vorig jaar dertien laureaten van de Sacharov Prijs zich al tegen het verdrag uitgesproken.

Hun grootste bezwaar:

Forcing companies into private-sector censorship of the Internet with no judicial oversight in order to protect mostly outdated economic models would be a disproportionate violation of freedom of expression, information and communication. Going down such a path is against the very principles on which the European Union was founded.

Saillant detail: de prijs die de dertien tegenstanders van ACTA ontvingen, wordt uitgereikt door het Europese Parlement – de laatste hobbel op weg naar de in werking treden van ACTA.

Volgens Eva Galperin (Electronic Frontier Foundation – EFF) proberen de Amerikanen (lees: de Hollywood-lobby) met het verdrag nationale auteursrechten door de ‘strot van andere landen te douwen’. President Bush en Obama hebben de teksten van het vedrag buiten het Congres gehouden – ACTA is een kwestie van ‘Nationale Veiligheid’. En vijfenzeventig (prominente) hoogleraren Recht ondertekenden al een petitie waarin ze hun zorg uitspraken over de geheimzinnigheid rond het verdrag.

Eerder deze week kreeg het verdrag de nodige interne kritiek. Maandag gaf de EU-rapporteur voor ACTA, de Franse parlementariër Kadir Arif, zijn taak terug. Hij noemde de besluitvorming rond het verdrag een ‘charade’ en een ernstige inbreuk op democratische principes. Hij verklaarde:

I want to denounce (…) the process that led to the signing of this agreement: no association of civil society, lack of transparency from the beginning of negotiations, successive postponements of the signing of the text without any explanation being given, setting aside the claims of the European Parliament [despite those views being] expressed in several resolutions of our Assembly.

Nederland heeft trouwens een stevige vinger in ACTA – het verdrag valt onder de verantwoordelijkheid van Eurocommissaris Neelie Kroes. In een twitterspreekuur afgelopen maandag stelde ze dat ACTA wat haar betreft de copyright-wetgeving van Europa alleen maar kan verbeteren. Wordt vervolgd.

Sebastiaan van der Lubben

Bij de voorverkiezingen in New Hampshire werden afgelopen januari 12 afgevaardigden verdeeld voor het Republikeinse Congres waar uiteindelijk de republikeinse presidentskandidaat gekozen wordt. Maar gezien het aantal inwoners zou New Hampshire eigenlijk recht hebben op 23 afgevaardigden. South Carolina mag 25 afgevaardigden sturen, terwijl dat er eigenlijk 50 zouden moeten zijn. Bij de voorverkiezingen vandaag in Florida, gaat het om 50 afgevaardigden, terwijl het er eigenlijk 99 zouden moeten zijn. Dit is het gevolg van een straf die het Republican National Committee (RNC) die staten heeft opgelegd wegens voorkruipen bij het houden van de voorverkiezingen. Dat voorkruipen wordt Frontloading genoemd

Voorverkiezingen worden niet op één dag gehouden, maar worden verspreid over het jaar. Deels omdat dit historisch zo gegroeid is, maar deels ook om kandidaten die over minder geld, macht en bekendheid beschikken ook een kans te geven. Mensen zijn minder snel geneigd om op onbekende kandidaten te stemmen en sponsors zijn evenzeer minder geneigd om geld te geven aan minder bekende kandidaten. Voor dat soort kandidaten is het met hun beperkte middelen dus onmogelijk om in alle staten tegelijkertijd campagne te voeren. Zij zijn dan min of meer kansloos. Maar zij kunnen soms wel met een realistisch budget in één staat campagne voeren. Mochten ze het daar goed doen, dan krijgen ze daardoor als kandidaat meer statuur. Dat zal meer donaties met zich mee brengen, zodat ze in de volgende staat nog intensiever campagne zullen kunnen voeren. Het spreiden van de voorverkiezingen helpt dus de underdog.

Om het resultaat enigszins representatief te houden, is het belangrijk dat de vroege staten zorgvuldig uitgezocht worden. Als de eerste tien staten allemaal New England staten zouden zijn, dan krijg je een ander resultaat in vergelijking met de situatie waarin de eerste staten zuidelijke staten zouden zijn. Vandaar dat de RNC centraal vaststelt welke staten op welke datum een voorverkiezing hebben (de DNC doet dat ook, maar bij de democraten spelen de voorverkiezingen dit jaar geen rol).

De afzonderlijke staten hebben er echter voordeel bij om zo vroeg mogelijk hun voorverkiezingen te houden, omdat dat een vroege primary of caucus meer invloed geeft op de uiteindelijke uitslag dan een latere. Bovendien genereert een vroege voorverkiezing veel meer publiciteit. Sommige staten negeren dus de door de partij vastgestelde kalender en vervroegen hun voorverkiezingen om eerder te zijn dan andere. Dat heeft weer tot gevolg dat sommige van de door de GOP wel vroeg geplaatste staten hun voorverkiezingen op hun beurt eveneens vervroegen om toch eerder te blijven. Sommige staten, zoals New Hampshire, hebben zelfs wetgeving die verplicht hun voorverkiezingen te vervroegen als hun officiële positie als vroege staat daardoor in gevaar komt. Dit alles dreigt dus een opeenstapeling van heel vroege voorverkiezingen te veroorzaken.

De GOP probeert via de “Rules of the Republican Party” frontloading te voorkomen. Het vernieuwde artikel 15(b).1 bepaalt daartoe: “No primary, caucus, or convention to elect, select, allocate, or bind delegates to the national convention shall occur prior to the first Tuesday in March in the year in which a national convention is held. Except Iowa, New Hampshire, South Carolina, and Nevada may begin their processes at any time on or after February 1 in the year in which a national convention is held …”

Omdat sommige staten zich daar echter niet aan houden, is in artikel 16(a) een aantal sancties gesteld: “If any state or state Republican Party violates The Rules of the Republican Party relating to the timing … the number of delegates to the national convention from that state shall be reduced by fifty percent (50%) … ”

Staten zoals Florida, New Hampshire en South Carolina vinden het houden van vroege voorverkiezingen echter belangrijker en nemen deze sanctie dus voor lief.

Foto: http://www.flickr.com/photos/gageskidmore/

De ministerraad schoof vorige week behoorlijk heen en weer met juridische kanonnen. Hoogleraren milieurecht en sociaal recht naar de Raad van State. Claessens van de Raad van State naar de adviescommissie vreemdelingenzaken. En Stein en Van Schilfgaarde naar de rechtspleging in de west. Tussen al dat juridisch geweld is het opvallend dat het Kabinet der Koningin (vanwege de staatsrechtelijke positie al sinds sinds mensenheugenis een bastion van juristen) geleid gaat worden door iemand die zijn sporen verdiend heeft met het achterna zitten van media die een foto publiceerden van Willem-Alexander als-ie in New York een iPhone koopt.

Tijdens de persconferentie, alwaar Verhagen bij afwezigheid van Rutte het het journaille te woord stond, had men wel een verklaring. Het was een vriendje van Willem-Alexander en dus was zijn benoeming een niet mis te verstane voorbode van ‘de abdicatie’. Traditionele speculatie die weinig verbazing kan wekken. Wel opmerkelijk is de tijd die gespendeerd wordt om aan minister Verhagen te vragen of de speculatie klopt.

In de tijd die Verhagen zelf mocht vullen was hij druk met de Europese agenda waar hij zich – redelijk in de luwte – het vuur voor uit de sloffen loopt. Dat betreft niet alleen de automatische sancties voor begrotingszondaars, zoals die nu in Brussel georganiseerd worden, maar ook de gebruikelijke harmonisaties. Een Europees octrooirecht, bijvoorbeeld. En Leers probeert onze nieuwe koers op immigratie in Europa te verkopen. Verder heeft het kabinet besloten de Veteranenwet te bekrachtigen. Als initiatief-voorstel van alle fracties en unaniem aangenomen in beide kamers was dat sowieso al een redelijk eendrachtig project. Het leverde historische plaatjes op van een Vak K dat helemaal volgestouwd zit met kamerleden. Hoe dan ook mooi nieuws, al zal de Ombudsman dit wel te klef vinden. Staatsrechtelijke goed nieuws is ook het daadwerkelijk serieus nemen van decentralisatie door het wetsvoorstel om landelijk te verbieden permanent in een vakantiehuisje te verblijven door in te trekken.

Pièce de résistance van deze week was het boerkaverbod. Dat gaat er toch van komen, als het aan het kabinet ligt. Er was veel te doen over de juridisch technische uitwerking ervan, en over de haalbaarheid in het licht van het EVRM. Toch zijn dat misschien niet de belangrijkste punten. Is het niet veel opmerkelijker dat we een Staat kunnen gaan krijgen die zich actief bemoeit met het afdwingen van de goede omgangsvormen? Dat is althans een belangrijk deel van de motivering van het verbod.

De Eerste Kamer kwam deze week weer op stoom door een serie voorstellen een stap verder te helpen. En er ging een nieuwe website in de lucht. Alwaar we van de Voorzitter een toespraak kunnen lezen voor de Ambassadeursconferentie. Daarin schept hij op over de openheid en transparantie van de Eerste Kamer, en dat in een week waarin juist in de krant verscheen dat journalisten nauwelijks toegang schijnen te krijgen in de Senaat.

In ieder geval heeft De Graaf over de hoofden van de ambassadeurs een boodschap voor de Ombudsman: niets geen unitas politica, maar volop dualisme!

Toen de President van de Hoge Raad zijn handelwijze rond de kandidatuur van Aben probeerde te verdedigen, waarschuwde Corstens de rechtsstaat niet al te makkelijk in te zetten als ‘hoera voor het eigen gelijk.’ Dat trekken we ons aan, want wij klimmen hier ook graag hoog in de boom van de rechtsstaatretoriek. Vandaar dat we hier melding maken van een NJB-artikel van Rinus Otte, waarin deze zoveel mogelijk mensen uit de boom wil praten. Otte moet wel wat rechtsstaatretoriek gewend zijn, getuige zijn avonturen bij het Amsterdamse gerechtshof. Dat verkondigt Otte nu breder, zij het karakteristiek moeizaam geformuleerd: ‘ik vind het lastig om in het huidige publieke discours ontwikkelingen te ontwaren die ik met objectiviteit kan aanduiden als ernstig voor het rechtsstaatbegrip.’ Maar het is helder wat hij bedoelt: een beetje discussie over en weer tussen rechters en politici kan geen kwaad en hoeft niet onmiddellijk meteen op hoge verwijtende toon gevoerd te worden. ‘Constructieve bijdragen aan het debat’, die ziet Otte wel zitten.

Otte is hoogleraar in Groningen en vice-president bij het Gerechtshof Arnhem. Dan kan hij vandaag bij de lunch gelijk even vragen wat het nut is van deze zeldzame uithaal van de Arnhemse raadsheren De Groot, Stolwerk en Hendriks. Bij de strafmotivering gingen ze er nog even voor zitten:

Het hof hecht eraan om in het kader van deze zaak op te merken dat binnen afzienbare tijd – na een daartoe in voorbereiding zijnde wetswijziging betreffende (artikel 22b van) het Wetboek van Strafrecht en indien deze wetswijziging ongewijzigd kracht van wet zou krijgen – geen taakstraf meer zal kunnen worden opgelegd onder meer in geval van veroordeling voor een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van zes jaar of meer is gesteld en dat een ernstige inbreuk op de lichamelijke integriteit van het slachtoffer ten gevolge heeft gehad. Hiervan kan slechts worden afgeweken, indien naast de taakstraf een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel wordt opgelegd.
Onder de geldende wetgeving is het hof nog in de gelegenheid om in bijzondere gevallen als waarvan in de onderhavige zaak sprake is bij het bepalen van de strafmaat maatwerk toe te passen door in plaats van een – gelet op de ernst van het bewezenverklaarde in beginsel daarvoor in aanmerking komende onvoorwaardelijke gevangenisstraf – een taakstraf op te leggen naast een voorwaardelijke gevangenisstraf.
De omstandigheden die het hof bij de keuze van de strafmodaliteit in de onderhavige zaak in aanmerking heeft genomen zien op het feit dat het onder 1 tenlastegelegde feit bij het wijzen van dit arrest (ondanks de eenvoudige bewijsvoering) drie jaren en elf maanden geleden is gepleegd, dat verdachte terzake van het tenlastegelegde nooit in voorlopige hechtenis heeft gezeten, dat verdachte na het plegen van het onder 1 bewezenverklaarde feit direct de politie heeft geïnformeerd, dat verdachte bij de behandeling van zijn strafzaak in eerste aanleg verstoken is gebleven van rechtsbijstand en voorts dat de zaak in hoger beroep eerst twee jaar en ruim zeven maanden na het instellen van hoger beroep wordt afgedaan.

Het verdere verloop van de lunch lezen we dan graag terug in deel twee, over de Arnhemse avonturen.

De context: de Grondwet bepaalt dat zij maar gewijzigd mag worden onder de volgende voorwaarden: (a) punctuele wijziging, (b) inspraak van het electoraat door de tussentijdse ontbinding van de kamers, (c) samenwerking tussen alle takken van de wetgevende macht. De procedure is als volgt: Koning, Kamer en Senaat stellen ieders voor zich een lijst op waarin artikelen worden aangeduid die kunnen gewijzigd worden in een volgende legislatuur. Dan volgen er verkiezingen, en deze nieuw samengestelde kamers kunnen, met een tweederde meerderheid, deze artikelen wijzigen. Zij zijn niet gebonden door de inhoudelijke strekking die de preconstituante aangaf (uitzondering voor nieuwe artikels: het moet dan over die materie gaan).

De casus: de huidige staatshervorming behandelt op sommige vlakken materies, die niet aangeduid werden in de laatste lijst. Om dit op te lossen kan men 2 dingen doen: ofwel de wijzigingsprocedure zelf veranderen, ofwel de staatshervorming beperken (dit wordt loodgieterij). Concreet kondigde men aan dat het plan voorligt om art. 195 gewoon tweemaal te wijzigen: een tijdelijke versoepeling (zonder ontbinding) en vervolgens een herstel naar de oude versie op het einde van de legislatuur. Dit voorstel ontlokte enkele scherpe reacties (zie de bijdragen van Reyntjens en Detand die zich beide verzetten tegen deze schending van de ratio legis van 195 GW).

De cruciale rechtsvraag luidt “Mag een constituante tweemaal eenzelfde artikel wijzigen?” Een negatief antwoord steunt op de zgn. ‘theorie van de eenmalige bevoegdheid van de constituante’. Een grondwetsartikel kan volgens deze stelling slechts een tweede maal worden gewijzigd, indien deze tweede wijziging een ander onderwerp heeft dan de eerste wijziging. M.a.w., door het wijzigen van de Grondwet, put de constituante haar bevoegdheid uit. Evenwel, een tekstueel argument uit de Grondwet om dit te ondersteunen is niet voorhanden. Daarom dat de meerderheid dit betwist, en er op wijst dat het een recente parlementaire praktijk betreft (jaren ’80). Het gevolg van deze strenge interpretatie kan namelijk zijn dat er gebruik wordt gemaakt van zgn. impliciete grondwetswijzigingen, die problematischer zijn. Overigens, de constituante verkreeg een duidelijk mandaat, volgens art. 195 GW. Een tweede wijziging, binnen eenzelfde grondwetgevende zitting, zou dan ook wél de ratio legis dienen, en slechts op een puur formeel bezwaar stoten. Uiteraard beschikt de grondwetgever, indien hij de procedure tot wijziging zelf wenst te veranderen, over een brede marge. Zo zou een extra lid kunnen worden ingevoegd dat een zeer punctuele uitzondering omschrijft, zowel qua materie, als in tijdsbestek.
Strikt juridisch gezien is er dus geen probleem. Dat neemt niet weg dat de afgeleide grondwetgever zich best onthoudt van dit soort uitzonderingsmaatregelen. De aard van de Grondwet vereist dat er op duurzame wijze wordt omgesprongen met de tekst, en dat bepaalde waarborgen i.v.m. met herziening moeten gerespecteerd worden. In die zin gelden er wel supra-constitutionele beperkingen. Dat de Grondwet soepeler gewijzigd zou kunnen worden dan een eenvoudige wet (of wet met bijzonder meerderheid) is onverenigbaar met de status als hoogste interne rechtsnorm.
Bijkomend wordt reeds lang (sinds 1919) gepleit voor een aanpassing van de herzieningsprocedure. Dit moet geschieden met aandacht voor de punctualiteit, democratische waarborgen, en eventueel ook in het licht van federale beginselen (inspraak deelentiteiten?). Laat ons hopen dat er gekozen wordt voor een ernstige en algemene oplossing.

Journalistiek Nederland had de afgelopen dag druk met één interview – Geert Wilders besloot om bij RTL Z het gevaar van links en de populariteit van de SP het hoofd te bieden. Tenminste, zo stak Trouw de verschijning van de PVV-leider op TV in. De ‘media-genieke maar cameraschuwe’ (Geen Stijl) zocht een platform voor zijn strijd tegen Roemer. Het gesprek zorgde voor zoveel ophef, dat Frits Wester er zelfs een verantwoording aan wijdde. En die haalde, onbewust, een stijlbreuk uit het gesprek. In een directe confrontatie met de SP is Wilders niet meer de vertolker, maar de behoeder van het electoraat. En dat is geen academische nuance.

Aanleiding voor het gesprek was een kritische opmerking van Wester vorige week.  Daarin verweet de journalist de PVV-voorman dat hij zich schuldig maakte aan belletjes-trek-politiek. Tweetje, ophef om vervolgens onbereikbaar te zijn voor verder commentaar. Wilders moet er om grinniken en geeft toe dat Wester en RTL daar wel een punt hadden. Daarom is hij gisteren afgereisd. Maar waarom is hij zo media-schuw?, wil Wester weten. Volgens Wilders heeft hij het anders te druk om op alle verzoeken in te gaan. Nu hij er dan toch is, wil hij best praten.

En dat gebeurt. Over Bosman, het Statenlid in Limburg, dat uit de fractie is gezet (“Kan niet. Maar kwalijk is ook dat hij is overvallen tijdens een interview.”); over de belletjes-trek-politiek van Wilders (tweet eruit, ophef, geen thuis geven om te reageren); over het hoofddoekje van koningin Beatrix (“Terechte vraag. In 1963 bezocht haar moeder moskee met jurkje en hoed, waarom deze dienstreis twee moskeeën en een hoofddoekje?”); over de positie van vrouwen in Oman (“Majesteit zegt dat dat wel meevalt.”). “Maar er zijn ook gelukkiger onderwerpen in de politiek op dit moment, ik hoop dat u mij daar ook nog vragen over gaat stellen.”

En dan gaat het over de SP. Roemer is een vriendelijke man, dat vindt zelfs Geert Wilders. Inhoudelijk begrijpt de PVV-voorman he-le-maal niets van de populariteit van de SP. De partij is voor een generaal pardon, ze zijn voor meer ontwikkelingshulp, ze willen een federaal Europa, ze zijn tegen minimum straffen en ze willen de hypotheekrenteaftrek afschaffen. “Nederland wordt onveiliger, Europeser, duurder en met meer asielzoekers.” Wilders vraagt zich af of de kiezer dat wil – hij denkt namelijk te weten dat het electoraat helemaal niet op deze onbekende maatregelen zitten te wachten. Een nuance-verschil? Nou nee, eerder een stijlbreuk. Wilders stelt zich hier niet op als vertolker van de electorale wens, maar als behoeder van het electoraat.

Hij weet wat goed is voor de mensen, sterker: hij weet hier heel goed wat fout is voor de mensen. Maar was dat nu niet juist de leiderschapsstijl waartegen hij zo ageerde? De Haagse mentaliteit en arrogantie waar de politieke elite zich van bediende? Het is een vraag – ik ben geenszins van mening dat dit een goede (of slechte) ontwikkeling in Wilders’ optreden is. Wat ik denk te signaleren is een normalisatie van de PVV in het politieke bestel. Wilders heeft serieuze tegenstand die hij niet kan aftroeven door te wijzen op gedrag (Roemer is net zo nieuw als hij), van een partij die net zo dicht bij Henk en Ingrid staat als de PVV en onder leiding staat van een Limburger (Roemer komt niet uit Limburg, wezen lezers van Sargasso mij terecht, maar uit Boxmeer – Brabant dus). En die, als we Trouw mogen geloven, prima kan samenwerken met Wilders als het gaat op een aantal onderwerpen.

Nog even en Wilders is een hele saaie, misschien wel dichtgetikte politicus uit Den Haag die op de barricaden springt niet om te luisteren naar wat het volk wil, maar, net als al die anderen waartegen hij zich verzette, uit te leggen wat het beste voor hen is. Afgelopen dinsdag was dat ‘Het Gevaar van de SP’. Wie weet welk thema hij binnenkort komt slijten. Hij zou nu wel wat vaker op televisie komen. Wie weet, zelfs bij de NOS! Anders rooft die andere Limburger de SP zijn partij leeg.

Sebastiaan van der Lubben

In november 2010 publiceerde de Staatscommissie Grondwet haar advies over de noodzaak tot wijziging van de Grondwet. Bijna een jaar later veegde het kabinet alle wijzigingsvoorstellen van tafel, met uitzondering van de suggestie het bejaarde artikel 13 over het telegraafgeheim eens op te frissen. En nu probeert een deel van de Eerste Kamer te redden wat er te redden valt. Op 7 februari gaan leden van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken het debat aan met de nieuwe minister op het departement, mevrouw Spies. Vooruitlopend op dit debat heeft de commissie een flinke serie vragen aan de kersverse bewindsvrouw voorgelegd.

Vooral van de inbreng van D66-senator Engels, eerder getipt in de Staatsrecht Senator Stemwijzer, druipt het ongenoegen over de uiterst povere kabinetsreactie af. Inconsistenties worden door Engels pijnlijk blootgelegd: nagenoeg alle voorstellen van de staatscommissie worden met kwalificaties als ‘onvoldoende constitutionele rijpheid’, ‘geen dringende noodzaak’ en ‘weinig meerwaarde’ afgeserveerd, maar het voorstel om de beide Kamers met een derde te verkleinen – een voorstel dat prima facie aan geen enkel door het kabinet geformuleerd constitutioneel criterium voldoet – wordt gewoon in procedure gebracht. Het kabinet baseert zijn terughoudend naar eigen zeggen op het motto van (de in 1923 overleden) Struycken, “verander alleen datgeen, wat aan de natuurlijke ontwikkeling van het staatsleven dreigt in de weg te staan”. Met het nodige gevoel voor sarcasme vraagt Engels vervolgens om “een nadere uitleg van deze 100 jaar oude formulering, met name van de term ‘natuurlijke’”. In het vervolg van zijn vragen laat de D66-senator ook weinig heel van de kabinetsbezwaren tegen een algemene bepaling waarin is vastgelegd dat Nederland een democratische rechtsstaat is. Tevens kan in de inbreng van Engels zonder moeite een warm pleidooi voor modernisering van de artikelen 7 en 10 Grondwet en voor het opnemen van bepalingen over het recht op een eerlijk proces en het recht op toegang tot de rechter ontwaard worden.

Steun krijgt de D66-senator vooral van zijn collega’s van PvdA en ChristenUnie. Senator Koole (PvdA) wil onder meer weten hoe het kabinet denkt over invoering van constitutionele toetsing, het onderwerp waarover de staatscommissie niet mocht adviseren, en waarover zij dus een heel hoofdstuk van haar rapport volschreef. Daarnaast is hij oprecht bezorgd over de rechtsstaat, kritiek op de rechterlijke macht en de onverschillige omgang met minderheden. Senator Kuiper (CU) breekt op zijn beurt voorzichtig een lans voor het opnemen van het recht op leven in de Grondwet. Het feit dat hij collega-senator Holdijk van de SGP zelfs voor dit principiële thema niet meer meekrijgt, duidt wellicht op de definitieve breuk binnen ‘klein christelijk’ in de Senaat. Holdijk murmelt nog wel wat vage woorden over de maatschappelijke functie en toegankelijkheid van de Grondwet, maar wat echt opvalt is de nagenoeg totale afwezigheid van de senatoren van de gedoogcoalitie. De PVV en het CDA hebben überhaupt geen vragen gesteld, en de VVD-fractie stelt er voor de vorm eentje. Het is dus nog maar zeer de vraag of de minister het op 7 februari moeilijk gaat krijgen. Omwille van het opkalefateren van de drukpersvrijheid – zie de enige vraag van de VVD-fractie – zal toch echt geen bloed gaan vloeien.

Gingrich wint de voorverkiezingen in South Carolina van afgelopen zaterdag met een comfortabele marge, terwijl hij een week voor de verkiezingen in de meeste peilingen nog meer dan 15% achterstand had. Een van de verklaringen die hiervoor wordt gegeven is dat van de conservatieve stemmers in South Carolina een relatief groot percentage pas op het allerlaatste moment hun stem bepaalde. Dat werkte in het voordeel van Gingrich, omdat hij zich profileert als conservatiever dan zijn grote rivaal Romney. Bovendien deed Gingrich het in de twee debatten die zes en twee dagen voor de voorverkiezing gehouden werden zeer goed.

Het beeld van Romney als de onvermijdelijke winnaar van de voorverkiezingen is hiermee wel verdwenen. Betekent dat nu ook dat het zeer lang gaat duren voordat de definitieve republikeinse presidentskandidaat bekend is? In 2008 duurde het bij de democraten tot ver in de zomer tot er zekerheid kwam of Clinton of Obama de kandidaat zou worden. De kans dat het bij de republikeinen ook zo lang gaat duren is echter een stuk minder groot. De belangrijkste oorzaak daarvan heeft niks te maken met de individuele kandidaten, maar hangt samen met de wijze waarop in voorverkiezingen de afgevaardigden verdeeld worden.

Bij de democratische voorverkiezingen geldt een proportioneel stelsel, terwijl de republikeinen in de meeste staten een winner takes all (WTA)-systeem hebben. In een WTA-systeem kan je veel sneller een voorsprong opbouwen in vergelijking met een systeem waar de afgevaardigden op basis van een proportioneel systeem verdeeld worden. In 2008 won Clinton bij de democratische voorverkiezingen in Californie 52% van de stemmen, terwijl Obama 43% won. Clinton won daarmee 203 afgevaardigden en Obama 167. Bij de republikeinen won McCain de voorverkiezing in Californie. Hij had 42% en Romney had 35% van de stemmen. McCain won echter 155 afgevaardigden, terwijl Romney er maar 15 won (hoe dat laatste kan in een WTA-systeem komt hieronder nog aan de orde).  In Florida kreeg Clinton 50% van de stemmen en Obama 33%. Clinton kreeg 52 afgevaardigden en Obama 39. McCain won bij de voorverkiezingen 36% van de stemmen, maar kreeg 100% van de afgevaardigden voor het republikeinse congres. McCain bouwde dus veel sneller een voorsprong op dan Clinton, ondanks kleinere marges.

Niet alle republikeinse voorverkiezingen gaan overigens volgens een WTA-systeem. Het caucus systeem van Iowa bijvoorbeeld werkt proportioneel uit. Daarom maakt het trouwens voor de verdeling van de afgevaardigden niet uit of Santorum daar wel of niet met een paar stemmen verschil gewonnen heeft van Romney. Daarnaast kennen sommige staten een proportioneel systeem, zoals bijvoorbeeld New Hampshire of Kentucky en North Carolina.

Bovendien zijn niet alle WTA-systemen hetzelfde. Florida is een voorbeeld van de meest simpele variant: degene die de meeste stemmen haalt in de hele staat, krijgt alle afgevaardigden van die staat. In South Carolina (net als bijvoorbeeld in Californie en een aantal andere staten) worden de afgevaardigden echter verdeeld op basis van een WTA-systeem per staat, maar ook per district.

South Carolina heeft dit jaar 25 afgevaardigden. 14 van die 25 afgevaardigden worden verdeeld volgens een WTA-systeem bekeken per congressioneel district. Er zijn 7 van die districten, dus zijn er per district 2 afgevaardigden te verdelen. Gingrich won in zes van die districten en krijgt daarmee dus 12 van die veertien afgevaardigen. Romney won slechts in één van die districten en hij krijgt dus maar twee van die afgevaardigden. Elf van de 25 afgevaardigden worden bovendien verdeeld  volgens het WTA-principe bekeken over de hele staat. Gingrich had over de hele staat gezien de meeste stemmen en daarom krijgt hij dus die elf afgevaardigden. Totaal heeft hij daarmee 23 afgevaardigden gewonnen in South Carolina tegen Romney 2.

Maakt het eigenlijk uit of voorverkiezingen snel een resultaat opleveren of niet? In 2008 werd het als een groot voordeel gezien voor de republikeinen dat hun kandidaat relatief snel bekend was. Terwijl Clinton en Obama nog onderling strijd aan het leveren waren, kon McCain in alle rust toewerken naar de presidentsverkiezingen zelf. Een lange republikeinse strijd in 2012 zou dus in het voordeel zijn van Obama. Maar gezien de uitkomst van de verkiezingen in 2008 is dit in ieder geval geen doorslaggevend voordeel.

Als het al een voordeel is, want er kunnen vanuit het perspectief van Obama ook nadelen aan vast zitten. Langere voorverkiezingen geven deelnemende kandidaten een betere gelegenheid om hun organisatie van vrijwilligers en andere aanhangers in de diverse staten beter op orde te krijgen. Door hun participatie aan de voorverkiezingen doen zij ervaring op die een voordeel kan blijken te zijn bij de presidentsverkiezingen zelf. Er zal bovendien in die staten een beter netwerk opgebouwd worden, hetgeen betekent dat er meer potentiële vrijwilligers en geldschieters benaderd kunnen worden. Dit is vooral een voordeel voor relatief minder georganiseerde kandidaten. Voor Obama speelde dit een grote rol in 2008. We zullen zien hoe dat dit jaar uitwerkt.

Foto:  Gage Skidmore