Formatie: afhechting

door GB op 07/10/2010

in Haagse vierkante kilometer

Nu Koppejan en Ferrier op de een of andere manier toch weer in het hok zitten, is het de vraag hoe de formatie afgehecht moet worden. Is nu wel of geen sprake van een ‘vruchtbare samenwerking’ met de Staten-Generaal? De CDA-dissidenten klapperen immers nog nadrukkelijk met de deur van het fractiehok. En wat er precies met de ‘uitwerking van de akkoorden’ wordt bedoeld is ook niet onmiddelijk helder.

In Buitenhof nam Hirsch Ballin afgelopen zondag al een voorschot. Indien Ferrier en Koppejan ‘voet bij stuk’ zouden houden, dan leek hem geen sprake van een vruchtbare samenwerking. Voor aanvullend overleg met de SGP zou een nieuwe formatieopdracht nodig zijn, naar zijn mening. In ieder geval liet hij het oordeel over de vruchtbare samenwerking afhangen van ‘elk van de leden van de fracties’. Daarmee sloot hij zich aan bij de opvatting van prof. Koekkoek over de zogenaamde ‘loyalisten’ bij het Kabinet Van Agt/Wiegel uit 1977.

Want dat lijkt het relevante precedent in dit verband. Informateur Van der Grinten concludeerde toen echter, anders dan Koekkoek en Hirsch Ballin, dat het vooral ging om de fracties die tezamen de meerderheid vormden. ‘Indien enkele leden van een fractie verklaren welisaar niet de totstandkoming van een bepaald kabinet te willen bevorderen, doch ook niet te willen beletten, geeft dit geen voldoende reden om deze leden niet mee te tellen voor de bepaling van de omvang van de fractie.’ Aldus Van der Grinten in zijn eindverslag.

Te verwachten valt dat Opstelten zich ook bij het ‘fractie-standpunt’ zal aansluiten: de CDA-fractie is voor, en de CDA-fractie telt 21 leden. Dan zijn de ogen andermaal op het paleis gericht. Juliana nam in 1977 niet onmiddelijk genoegen met de loyalisten-constructie; er moesten weer adviseurs en fractievoorzitters aan te pas komen voordat ze uiteindelijk toch de formatieopdracht aan Van Agt verstrekte.

{ 17 reacties… read them below or add one }

1 MD 07/10/2010 om 12:05

Is een complicatie bij de afhechting ook niet dat niet op voorhand gegeven is dat een vruchtbare samenwerking met de Eerste Kamer mogelijk is? De opdracht die Opstelten meegekregen heeft maakt daar toch ook melding van? Rutte c.s. lijken er voetstoots vanuit te gaan dat als een meerderheid van de Tweede Kamer een bepaald kabinet steunt, noch de Eerste Kamer, noch de Koningin die wens mag frustreren. Zo eenvoudig lijkt het me echter niet te liggen. Immers, of er nu wel of niet een vertrouwensrelatie bestaat tussen Eerste Kamer en kabinet, voor veel plannen van het beoogde kabinet is medewerking van de Eerste Kamer wel nodig. Enerzijds lijkt me daarmee dat Opstelten rekening te houden heeft met de wensen van de Eerste Kamer, maar anderzijds snap ik ook wel dat als de Majesteit met dat argument het kabinet tegenhoudt, vermoedelijk het land te klein is. Hoe kijken jullie er tegenaan? Moet de Majesteit het er maar op aan laten komen?

2 PB 07/10/2010 om 15:10

Interessant punt MD. Je geeft twee relaties aan die naast de tweede kamer de politieke samenwerking van de partijen kan frustruren: de koningin en de eerste kamer. Het gaat dan om twee vertrouwensrelaties.
1. De vertrouwensrelatie met de koningin. Het was Koning Willem III die meende dat de ministers alleen zijn vertrouwen nodig hadden om te kunnen blijven functioneren. Vervolgens is zoals we allen weten in 1866-1868 de regel ontwikkeld van vertrouwen tussen de Kamer en het Kabinet. Maar ik heb nog nooit iemand expliciet horen vast stellen dat het kabinet het vertrouwen van de koningin niet nodig heeft. Deze vertrouwensrelatie speelt zich natuurlijk veel meer achter de schermen af, behalve bij de kabinetsformatie. Het is mij ook onduidelijk hoe de koningin dit zou moeten aangeven. Wel is naar mijn weten nooit naar buiten gekomen dat ministers zijn opgestapt omdat de koning(in) geen vertrouwen meer in hen had. In die zin lijkt het mij dat de ontwikkelde vertrouwensregel met de kamer een exclusief karakter heeft gekregen en dat de vertrouwensregel met de koning niet meer bestaat.

2. De vertrouwensregel met de Eerste Kamer is natuurlijk heel boeiend. Kortmann geeft aan dat de regering ten tijde van de herziening van 83 wel meende dat de vertrouwensregel gold. Lubbers meende dat ook. Volgens Kortmann heeft zij als zodanig ook gefunctioneerd. Hij noemt een aantal voorbeelden waarin de regering het onaanvaardbaar heeft uitgesproken over een voorstel. Wel merkt hij op dat de eerste kamer het restrictief opvat. Dus in die zin moet de regering rekening houden met de vertrouwensregel.

Maar volgens mij staat daar iets tegenover wat door iedereen eigenlijk nooit genoemd wordt. Dat is het ontbindingsrecht van de regering. Oorspronkelijk, zo zegt Kortmann, zag men dit recht als een mogelijkheid de kiezers een conflict te doen beslechten tussen de Kamers en de regering. Bij uitstek lijkt mij dat een aangenomen motie van wantrouwen van de Eerste Kamer tegen een regering die een meerderheid heeft in de Tweede Kamer, door de regering kan worden beantwoord met ontbinding van de Eerste Kamer. Waarne verkiezingen plaatsvinden. Juist door de zwakkere positie van de Eerste Kamer is de regering meer gelegitimeerd haar ontbindingsrecht te gebruiken. Misschien dat de regering daarbij wel wordt ondersteund door een motie van de Tweede Kamer die de ontbinding van de Eerste Kamer verzoekt.

3 GB 07/10/2010 om 15:43

Maar wat zou ontbinding van de Eerste Kamer opleveren als de samenstelling van Provinciale Staten niet is gewijizgd? Moeten die dan niet ook ontbonden worden?

Ik vond het wel opvallend dat Opstelten demonstratief met de VNG en het IPO ging overleggen – en daar ook melding van deed op zijn site – omdat zij nodig waren voor de realisatie van de wensen van het nieuwe kabinet, maar helemaal niets vermeldde over eventuele acties in de Eerste Kamer. Wellicht gaat hij zich verschuilen achter het gesprek wat Tjeenk Willink met Van der Linden heeft gehad.

De koningin zou wat mij betreft haar zorgen nog eens duidelijk kunnen maken door Van der Linden andermaal ten paleize te ontbieden, en het dan vervolgens aan de fractievoorzitters van de Eerste Kamer over te laten dat Van der Linden het gevoelen in de Eerste Kamer juist weergeeft. Dan komt de discussie op gang daar waar die hoort: in de Eerste Kamer zelf.

4 Ruudt 07/10/2010 om 15:44

Het onderwerp ‘vruchtbare samenwerking met de Eerste Kamer’ is in de formatie al aan de orde geweest. In dat verband heeft de koningin de EK-voorzitter op de koffie gehad. Blijkens het eindverslag dat Tjeenk Willink heeft opgesteld, voorzag de voorzitter geen problemen, aangezien de EK “de toetsing van de kwaliteit van wetgeving als haar eerste taak ziet” en “het politiek primaat bij de TK ligt”. Ik verwacht dus niet dat dit punt nu alsnog een rol zal gaan spelen.

Toch zijn er wel risico’s. Tot de Provinciale Staten-verkiezingen zal de coalitie nog geen nieuwe wetgeving hebben afgerond, maar als zou blijken dat de coalitie na deze verkiezingen nog geen meerderheid in de EK heeft, dan dreigt een weinig aanlokkelijke situatie. (Ik zal het onderdeel Eerste Kamer-watch dan met extra belangstelling volgen.)

Het ontbinden van de Eerste Kamer biedt mi weinig soelaas. Gelet op de politieke gebondenheid van de Provinciale Staten-leden (die de EK kiezen) zullen de (stem)verhoudingen daardoor niet of nauwelijks worden gewijzigd.

5 admin 07/10/2010 om 15:46

We gaan de Eerste Kamer watch inderdaad intensiveren! Eerst komt de begroting en wie weet reageert de Eerste Kamer op de regeringsverklaring…

6 PB 07/10/2010 om 16:25

@ Ruudt en GB

Ja dat klopt inderdaad. De Grondwet geeft ook niet aan dat de provinciale staten kunnen worden ontbonden. Wel is het zo dat het instrument van ontbinding evt. kan worden gebruikt in de tijd tussen de regeringsverklaring en de provinciale verkiezingen. De periode tussen het besluit tot ontbinding en de vergadering van de nieuwe kamers is 3 maanden (Art. 64(2)). De dag van stemming voor de PS is 2 maart 2011. De oude PS treedt in beginsel terug op de donderdag in de periode van 10 tot 16 maart (C4 kieswet) en de EK treedt dan terug op de dinsdag tussen 7 en 13 Juni. Maar ingeval van ontbinding van de EK, wordt er een nieuwe EK gekozen door de PS die in dienst blijft tot de nieuwe verkiezingen van de PS (artikel Q2 lid 3). DIt jaar valt de nieuwe PS op donderdag 10 maart. Dat betekent dat dan de nieuwe EK kan worden gekozen. Ontbinding moet dan op zijn vroegst op 11 December plaatsvinden, anders wordt er een zelfde EK gekozen. Dus de EK moet een motie van wantrouwen indienen voor 11 December…..

7 PB 07/10/2010 om 16:26

Maar of dat werkt met de organisatie van de verkiezingen voor de EK, dat weet ik niet.

8 RvdW 07/10/2010 om 17:23

De media zullen zich de komende tijd waarschijnlijk gaan richten op het totaalaantal zetels dat de drie coalitiepartijen (+ de SGP) in mei volgend jaar gezamenlijk in de wacht gaan slepen in de Eerste Kamer, maar net zo spannend lijkt me welke CDA-ers hun partij zullen mogen vertegenwoordigen in de Eerste Kamer. 38 Zetels lijkt me geen garantie voor succes.

Allereerst ben ik wel benieuwd wie zich kandidaat hebben gesteld. Is daarover al iets bekend? Opmerkelijk genoeg lag de deadline voor kandidaatstelling op 7 juni jl., twee dagen voor de TK-verkiezingen, dus het theater van de afgelopen maanden heeft in elk geval bij de kandidaatstelling geen rol gespeeld.

Vervolgens ben ik zeer nieuwsgierig met welke voordracht de adviescommissie onder leiding van “tegenstemmer” Bert de Vries zal komen en of deze door het partijbestuur nog grondig zal worden gezuiverd. Zal Rob van de Beeten, die in 2007 nog op een mooie 8e plek stond, nu überhaupt wel een verkiesbare plek krijgen? En zal Hans Hillen een veiliger notering krijgen dan plek 15? Ervan uitgaande dat beiden een nieuwe periode ambiëren natuurlijk.

Vervolgens: hebben de fanatiekste “tegenstemmers” binnen het CDA door dat zelfs na de temming van Ferrier en Koppejan hun rol nog niet is uitgespeeld? Zal het verkiezingscongres in februari even roerig worden als afgelopen zaterdag? En zullen de “tegenstemmers” zich massaal begeven naar de provinciale bijeenkomsten in november en december waar de PS-kandidatenlijsten worden vastgesteld om de hunnen op een verkiesbare plek te manoeuvreren?

En ten slotte: zullen de toekomstige CDA-statenleden het wagen om “tegenstemmers” met voorkeurstemmen de Eerste Kamer in te loodsen? Hopelijk zullen de media na de vaststelling van de verschillende provinciale kieslijsten eens even bellen met alle topkandidaten over hun standpunt in dezen.

9 GB 07/10/2010 om 17:30

Dat is een zeer interessante kwestie. Hoe krijgen we daar controle op? Ik weet toevallig dat Berts commissie al op 24 september een eindverslag heeft uitgebracht aan het Dagelijks Bestuur. Laten we in ieder geval Senator van de Beeten in de gaten houden. Weet iemand of hi zich weer kandidaat gesteld heeft?

10 PB 07/10/2010 om 20:19

@ RvdW

Welke datum van de kandidaatstelling bedoel met 7 juni jl. De kandidaatstelling voor de EK is 19 april 2011. Inderdaad na de provinciale verkiezingen (check de website van de kiesraad). Maar misschien bedoel je dat niet. Je kan je dus nog steeds opgeven….. Vooral de PVV zoekt nog hoogwaardige betrouwbare kandidaten geloof ik… 🙂

Hans Hillen wordt nu ook genoemd als minister van Defensie. Von der Dunk noemt hem “de kwade genius” van Verhagen. Misschien wordt hij wel lijsttrekker in de senaat.

11 Bram 07/10/2010 om 21:05

@ PB

RvdW doelde op de interne kandidaatstellingsprocedure bij het CDA. Die sloot klaarblijkelijk op 7 juni 2010, precies een jaar voor het aantreden van een nieuwe Eerste Kamer.

12 SW 07/10/2010 om 22:57

De CDA-afgevaardigden in de nieuwe provinciale staten (wat is daar eigenlijk het meervoud van?) kan toch wel van hogerhand opgedragen worden op welke EK-kandidaten ze moeten stemmen? Na het congres van afgelopen weekeinde zal de partijdemocratie toch wel naar onder het oude niveau worden teruggedraaid. Verhagens enthousiasme (feest!) was al net zo groot en ongeloofwaardig als na het referendum over de Europese grondwet. Excuus voor deze zijlijn.

Gezien de beperkte deelname van de PVV aan de gemeenteraadsverkiezingen vraag ik me af of Wilders wel in genoeg provincies durft mee te doen, om genoeg EK-leden te krijgen. Maar dan nog: de landelijke vertegenwoordiging is in NL toch meestal ongeveer 50/50 tussen links en rechts? Kiele-kiele wordt het toch wel. Minder PVV betekent meer CDA en VVD.

Interessante site dit trouwens, ook voor deze niet-jurist.

13 PB 08/10/2010 om 09:41

Ter Aanvulling op mijn bijdrage over het ontbindingsrecht van de regering met betrekking tot de EK vind ik het interessant op te merken dat veel staatsrechtgeleerden het ontbindingsrecht als tegenhanger van de vertrouwensregel zien om mogelijke conflicten door de kiezer op te lossen. Maar nu het inderdaad zo is dat bij ontbinding van de EK feitelijk altijd weer dezelfde kamer wordt gekregen, kan conflictoplossing door het ontbindingsrecht niet worden bereikt en kan de regering zich niet verweren. Dan heeft de EK een sterkere positie dan de TK, waar ontbinding wel leidt tot een conflictoplossing. Is dit dan ook geen duidelijke indicatie en een redelijk argument om te stellen dat bij het ontbreken van een effectief ontbindingsrecht de EK niet redelijkerwijs gebruik kan maken van de vertrouwensregel? Zij zijn immers elkaars correlatieve.

14 gonny van oudenallen, student rechtswetenschappen 08/10/2010 om 10:43

Opvallend is dat we vergeten dat de PVDA in veel gevallen, als socialisten CDA en VVD items steunen. Kortom iedereen maakt zich druk om een probleem dat wellicht een maal per jaar voor gaat komen!
Wat veel interessanter is kan de heer Cohen wel oppositie voeren? Of wordt hij snel ergens commissaris der Koningin…. en komt er een nieuwe ster aan de rossige hemel????

15 MN 08/10/2010 om 11:00

@ PB: Waarom zou een conflict niet kunnen worden opgelost door de kiezers in de Provinciale Staten? Die leden stemmen immers ook zonder last. Als ze de samenstelling van de Eerste Kamer ongewijzigd laten, kan je ook stellen dat ze in het conflict partij kiezen voor de Kamer.
Je (vragenderwijs) geponeerde stelling over het redelijkerwijs niet gebruik maken van de vertrouwensregel bij ontbreken van een tegenhanger haalt volgens mij feit en norm wat door elkaar. Het ontbreken van het effect van een regel leidt immers niet noodzakelijkerwijs tot het wegvallen van die regel als zodanig.
De ontbindingsbevoegdheid is geïntroduceerd als wisselgeld voor politieke ministeriële verantwoordelijkheid. Later (Myer en Luxemburg) is het ontbindingsrecht ingezet in het proces dat leidde tot de vertrouwensregel met in ieder geval de Tweede Kamer. Historisch is er dus geen noodzakelijke reciprociteit. De nutteloosheid van ontbindingen van de Eerste Kamer is vrij recent. Tot 1917 kwam bij Statenverkiezingen slechts de helft van de zetels vacant. Tot 1983 gold hetzelfde voor verkiezingen voor de Eerste Kamer. Gewijzigde politieke verhoudingen in de provincies konden worden benut om de samenstelling van de Eerste Kamer te veranderen teneinde een meerderheid te krijgen voor het regeringsbeleid (Kuyper, 1904). Sinds de recentste grootschalige grondwetsherziening wordt de Kamer geheel vervangen kort nadat de provinciale verkiezingen zijn geweest. Los daarvan heeft de dominantie van landelijke politieke partijen op provinciaal niveau het nut van ontbinding onder druk gezet. Zou het aan die dominantie ontbreken, dan zou de afloop van Eerste Kamerverkiezingen veel ongewisser zijn.
Tegen die gemêleerde achtergrond van motieven en factoren vind ik het wat te driest om het ontbreken van een vertrouwensregel af te leiden uit ontwikkelingen aan de andere kant van de balans.

16 Merry Fingele 08/10/2010 om 11:27

Voor wat het waard is: ‘Het gevolg van dit alles is dat de Eerste kamer in theorie een sterke positie inneemt: zij kan een minister of kabinet wel het leven zuur maken en hem tot heengaan brengen, terwijl haar ontbinding materieel niet veel voorstelt. Wellicht is dit het sterktste argument om aan te nemen dat de reeds besproken vertrouwensregel in relatie tot de Eerste Kamer anders moet functioneren dan de relatie tot de Tweede Kamer. Het recht tot ontbinding van de Eerste kamer houdt onvoldoende tegenwicht in tegen de vertrouwensregel.’ (Kortmann, p. 315)

17 PB 08/10/2010 om 17:23

Interessant Fingele dat dit idee niet voor het eerst is opgepend.

MN, zouden we niet kunnen zeggen dat deze omstandigheid invloed heeft op de toepassing van de vertrouwensregel, maar niet op het bestaan ervan?

Het stemmen zonder last… interessant dat je ook zelf zegt dat PS feitelijk stemmen onder de last van landelijke politieke partijen. Het is tjid voor een diepergaande bezinning van ons representatieve systeem, ihb. van de betekenis van deze staatrechtelijke regel.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: