Geloof, hoop en liefde in de rechtspraak tellen hopelijk met mate

door IvorenToga op 01/01/2014

in Rechtspraak, strafrecht

Post image for Geloof, hoop en liefde in de rechtspraak tellen hopelijk met mate

Inleiding
Enige kennis van de klassieken leidt tot de klassieker uit 1 Korinthië 13 over geloof, hoop en liefde, en dat liefde het belangrijkste is. Elk boek, elke overlevering, elke familiegeschiedenis wordt in deze sleutel gezet. Hoe universeler de begrippen, hoe meer eenstemmigheid. Wie gaat kijken naar de vertaling van deze trias in leven en werk van alledag ziet prompt de meerstemmigheid die weinig van doen heeft met gelukzalige universaliteit van geloven, hopen en liefhebben. Nu kan meerstemmigheid een fraai koor opleveren, maar in het gewone leven houdt het vooral verdeeldheid in. Welke lessen kunnen we uit die verdeeldheid trekken voor de interne en de externe koers van de rechterlijke organisatie in 2014?

Politiek gevoelige thema’s en rechtspolitieke correctheid
Wie zich verplaatst in een mens die zijn land en familie moet verlaten om gevaarlijke reizen te ondernemen over land, water of door de lucht kan zich de immense vrees en hoop voorstellen waarmee de vluchteling zich naar ons land begeeft. Uit grote verscheurdheid verlangen naar een nieuw land en thuis, maar terechtkomen in detentiecentra, levert het graf voor vele dromen op. Wie hiermee geen compassie heeft is een ongevoelig mens. Toch zou ik de Vreemdelingenwet toepassen zoals de wetgever het ongeveer heeft bedoeld.
Wie zich in een boerka gehuld over straat begeeft, heeft mijn onverkorte belangstelling. Wie bevindt zich onder dat meestal zwarte omhulsel? Hoe zou de wereld er vanuit die boerka uitzien? Wat heeft de drager of draagster (het zal wel een vrouw zijn) bewogen om deze kledij te dragen? Deze vragen beogen mijn nieuwsgierigheid te illustreren maar geven vermoedelijk ook wel mijn politieke opvatting weer dat boerkaverboden niet mijn instemming kunnen wegdragen. Mijn benadering hangt mede samen met een ander mensbeeld, dat mensen zich per definitie vermommen, of het nu met een maatpak, manchetknoop, tattoo, lidmaatschap van een motor-, lees- of golfclub is. Die vermomming meten mensen zich aan om bij een bepaald segment te horen of om die mensgroep te imponeren. Wie zal het zeggen? Ik ben soms benieuwd naar wat onder de vermomming aan karakterologische keuzen schuilgaat, maar vaak laten de diepere beweegredenen laat mij onverschillig. Maar zou ik een Boerkaverbod als rechter blokkeren? Welnee, ik ben geen pseudorevolutionair behept met een belegen spruitjeslucht. Ik kan me een collega uit een westelijk gerecht herinneren die ambieerde een bepaalde wet onverbindend te verklaren omdat deze zo indruiste tegen zijn rechtsgevoel. Die attitude is niet de mijne.

Politiek correcte standpunten zijn meer ingegeven door vage rechtspolitieke geloofsopvattingen die vervolgens worden vertaald in hoogreikende hoop en ambities. Er ontstaat alras saamhorigheid als er gezamenlijk opgetrokken kan worden tegen wetgever en politiek in brede zin. Ik zie bijvoorbeeld weinig in minimumstraffen, maar ik vind wel een weg om maatwerk te betrachten, zoals dat in omringende landen geschiedt waar men ook minimumstraffen kent. Zowel als mens en als rechter ben ik niet zo gecharmeerd van onvoldoende kritisch uitgedaagde consensus, ik loop niet graag achter andermans spandoek of manifest. De koers van recht en samenleving is van dermate veel voetangels voorzien, dat het altijd varen is tussen Scylla en Charibdus. Ik zie weinig – politiek correct – rechte lijnen, wel veel kronkelende paadjes die ik vanwege de complexiteit charmanter vind om te bewandelen.

Blik op 2014. Geloof, hoop en liefde, maar hopelijk met mate
De rechterlijke organisatie zal in 2014 voorsorteren op de bezuinigingen van 120 miljoen vanaf 2016. Ook staat de moeizame ontwikkeling van de automatisering en digitalisering van werkprocessen en dossiers in verband met KEI op de agenda. Voor de doorsnee rechter en medewerker zal de werkdruk en de verhouding tot de leiding de boventoon voeren. In weerwil van de uitlating van de landelijke leiding van de rechtspraak dat de kwaliteit de boventoon voert en de rechter centraal moet staan in de organisatie, zal 2014 getekend worden door de zoektocht naar een balans tussen het overheersend rechterlijk individualisme in de veilige binnenwereld en de bestuurlijke gerichtheid op de buitenwereld, communicatie en landelijke ontwikkelingen rond KEI en financiering. De verschillende gerichtheid op respectievelijk binnenwereld en buitenwereld zal dezelfde spanningen vertonen als de laatste jaren. Een oplossing is niet zo snel voorhanden. Wel kan op goede gronden, maar om in latere columns uiteen te zetten redenen, worden verdedigd dat de rechterlijke organisatie sinds 1998 en het openbaar ministerie sinds 1995 grote ontwikkelingen doormaken die moeilijk vermijdbaar waren, maar die in veel opzichten nog niet goed geslaagd zijn. Wie daarom slechts een enkel jaar overziet kan niet anders dan concluderen dan dat er sprake is van een rimpeling in een langere golfslag en dat we daarom over het voorbije of komende jaar niet te schielijk een objectief oordeel kunnen vellen.

Het probleem is dat organisatorische ontwikkelingen meestal weinig consistentie vertonen. Het geloof in rechtsontwikkeling of organisatorische evolutie is dan ook ingegeven door particuliere hoop en wensen. Iedere deelnemer aan het organisatorische debat spreekt wel over de liefde voor zijn of haar vak en de rechtspraak en over de trots waarmee hij liefdevol naar zijn vak of organisatie kijkt. Die liefde stoelt echter voornamelijk op de eigen geloofsopvatting en de hoop dat die particuliere opvatting over recht, werklast, inspraak en transparantie breed gedragen gaat worden. Als organisatie kun je moeilijk beleid bouwen op al die particuliere geloofsopvattingen. Als burgerij kun je evenmin geloven of hopen op een consistente rechtsontwikkeling. Dat zijn illusies die in zonde verkeren zodra de rechtspraakleiding die vage illusies en onlust ook nog gaat voeden, zoals in 2013 rond het Leeuwarder manifest is geschied.
In meer universele zin is het verschil ook niet zo groot tussen de vreemdeling die hoopt toegelaten te worden, de terbeschikkinggestelde die hoopt op vrijlating, de rechter die hoopt dat hij het centrum van de juridische aarde vormt of de bestuurder die instrumenteel handelt maar liefdevol spreekt over het gerecht in de hoop op erkenning van zijn bestuurlijke kwaliteiten. Dat de verlossing niet nabij is en de hoop niet ingelost wordt, komt omdat we van een ontelbaar aantal particuliere motieven de doelen verschillend definiëren en niet willen erkennen dat ons bestaande gezwoeg reeds de zingeving van het verhaal is. Voor de ontwikkeling van elk individu en van de organisatie als geheel moet de realiteit van onvoltooidheid aanvaard worden en het maakbaarheidsidee gerelativeerd.

De mensheid is voortdurend onderweg naar uiteenlopende doelen. Spitser gezegd, dat onderweg zijn in het liefhebben, geloven en werken is het intrinsieke doel en niet de mate waarin de doelen in finale zin bereikt worden. Aldus hoeft geen gespletenheid te ontstaan, maar kan ruimte ontstaan voor rust in de ziel van een werkgemeenschap. Met de juiste overgave van rechters en hun bestuurders aan de dagelijksheid van het gerechtelijk bestaan en de juiste afkeer van grootse vergezichten, ontstaat het positieve saldo, ook als dat dagelijkse gezwoeg niet tot grootste beleidsscores leidt. Meeslepende passie klinkt mooi, tearjerkers over heldendom trekken ook volle bioscopen, maar leidt – zo blijkt steeds opnieuw in historisch en menselijk perspectief – tot grote teleurstellingen. Passie daarentegen voor het alledaagse en kleine haalbare veranderingen levert een menselijker en daarmee realistische werkgemeenschap op.
Ik wens de rechtspraak voor 2014 een goede inzet toe, met niet te veel passie voor, geloof in of hoop op het particulier beleden doelsaldo. Daar worden de rechtspraak en de organisatie van het recht alleen maar ongelukkig van.

Rinus Otte
Hoogleraar rechtspleging RUG en senior raadsheer Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden

Deze post is onderdeel van een reeks bijdragen over de rechtspraak en de organisatie daarvan die tegelijk hier en op de blog IvorenToga.nl verschijnen. Reacties worden gesynchroniseerd.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: