Grondrechten? Dat lossen we samen wel op

door Ingezonden op 03/03/2014

in Grondrechten

Post image for Grondrechten? Dat lossen we samen wel op

Afgelopen december werd bekend dat GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren het verweesde voorstel-Halsema nieuw leven in gaat blazen. Deze grondwetswijziging ligt klaar voor de tweede lezing en wordt binnenkort weer op de agenda van de Tweede Kamer geplaatst. Doel van de wijziging: rechterlijke toetsing van democratisch tot stand gekomen wetten mogelijk maken.

Onder juristen is het enthousiasme voor dit voorstel bijzonder groot. Hoogleraar staatsrecht Jit Peters noemde de onmogelijkheid van toetsing in Nieuwsuur van 3 februari nog een ‘ernstige aantasting van de rechtsstaat’. En in diezelfde uitzending pleitte ook de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, Frits Bakker, voor een rechter die wetten aan de Grondwet mag toetsen. De kans dat het voorstel het haalt, is echter vooralsnog klein – de vereiste tweederde meerderheid lijkt niet haalbaar. En dat is maar goed ook, want rechterlijke toetsing is een bijzonder slecht idee. Waarom zouden burgers nu juist over cruciale zaken niet zelf mogen besluiten?

Een gedachte-experiment. Je zit in een reddingsbootje, midden op zee. Niet alleen, maar met z’n zessen. De enige overlevenden van een ramp met een cruiseschip. Er is geen eten aan boord, maar nog veel belangrijker: het kleine bootje is slechts berekend op vijf personen. Je bent dus met één te veel. Om niet het cruiseschip achterna te gaan, moet er iemand uit. Maar wie? En hoe gaan we dat beslissen? Stemmen? Daar wordt de chef-kok een beetje zenuwachtig van, hij weet dat de kapitein hem nooit gemogen heeft. En bovendien ziet hij tot zijn schrik dat de twee dames die hij ’s avonds bij het diner nog zo geschoffeerd had ook in het bootje zitten. Hij had daar best een beetje spijt van, maar dat zal nu vast te laat zijn. Loten dan? Dat klinkt nog niet eens zo gek. Zo hoeft onze arme chef-kok niet te vrezen dat hij wordt weggestemd. Dat zou ook wel een beetje oneerlijk zijn. Heeft hij minder recht op leven? Simpelweg omdat we hem minder sympathiek vinden? Loting lijkt de eerlijkste procedure.

De onlangs overleden rechtsfilosoof Ronald Dworkin denkt in ieder geval van wel. Hij gebruikt dit voorbeeld om aan te tonen dat meerderheidsbesluitvorming niet onder alle omstandigheden eerlijk is. Sterker nog, het zou in veel gevallen zelfs onrechtvaardig zijn. Oftewel: er is niets ‘speciaals’ of ‘moreels’ aan democratische besluitvorming. De volgende stap laat zich raden: het is helemaal niet zo erg dat rechterlijke toetsing zo nu en dan inbreuk maakt op democratische procedures. Het kan helemaal geen kwaad om de wetgever zo nu en dan te laten bijsturen door een ondemocratisch instituut als de rechter. Als de uitkomst maar goed is, zo lezen we bij Dworkin.

Maar laten we hem een andere vraag stellen. Stel nu dat enkele overlevenden in ons bootje er niet zo van overtuigd zijn dat loting het eerlijkst is in deze situatie? Zijn grote tegenstrever, Jeremy Waldron, stelt hem die vraag. Misschien maakt iemand wel bezwaar tegen loting. Wellicht stelt een ander voor om de zwaarste uit de boot te kieperen – met oog op het overleven van de groep. Of laten we selecteren op nut – toerist eruit, kapitein erin? Hoe gaan we kiezen tussen al die opties? Juist, er is geen andere manier voor handen dan te stemmen. Democratische besluitvorming is de enige methode die meningsverschillen tussen burgers respecteert. En dat zonder zich een oordeel aan te meten over de juistheid van die meningen. Zo is het ook de enige methode die alle overlevenden in het bootje respecteert. Want burgers verschillen over bijna alles van mening. Over procedures, over waarden en de uitleg van wetsbepalingen. En vooral: ze verschillen sterk van mening over fundamentele zaken. Waarom zouden burgers nu juist over die zaken niet zelf mogen besluiten?

Neem de abortusdiscussie in de Verenigde Staten. Een discussie die beslecht is door het Hooggerechtshof in de zaak Roe versus Wade. Maar de vraag is: waarom het Hooggerechtshof? Waarom zouden rechters hierover moeten beslissen? Vaststaat dat er in de 18de-eeuwse constitutie in ieder geval met geen woord over abortus gesproken wordt. De rechters begeven zich dus geheel in het luchtledige. Bestaat er dan een hogere waarheid over abortus die alleen de negen ongekozen rechters uit het Hooggerechtshof kennen? Dat lijkt me sterk. Maar stel dat er inderdaad zo’n waarheid bestaat. Laten we aannemen dat abortus inderdaad objectief goed of fout kan zijn. Dan is daarmee nog steeds niet duidelijk of het goed of fout is, daar zullen we over moeten discussiëren. En grote kans dat men daarover stevig van mening verschilt. Waarom mogen aan die discussie dan slechts negen rechters en niet ook de andere 320 miljoen Amerikaanse burgers meedoen? Op die fundamentele vraag weten voorstanders van rechterlijke toetsing nog steeds geen goed antwoord te geven. Toch zijn ze er intussen in geslaagd de bewijslast om te draaien. Toetsing wordt gezien als de normale situatie. Over de hele wereld volgt men het Amerikaanse voorbeeld. Ter verdediging van het voorstel-Halsema draagt men aan dat we de ‘enige westerse democratie’ zijn zonder toetsing – ‘dat kán toch niet’. We zullen het binnenkort in de Tweede Kamer weer gaan horen.

De verwarring gaat zelfs zo ver dat de recente erkenning van het homohuwelijk door het Amerikaanse Hooggerechtshof wordt gevierd als een overwinning van de democratie. Maar het tegendeel is waar: het is juist het failliet van de democratie als je zaken als gelijke burgerrechten, abortus en het homohuwelijk niet democratisch kunt regelen. In een volwassen democratie worden fundamentele zaken beslecht in het parlement en niet bij de rechter.

Het is daarom ook tijd de bewijslast om te draaien en het tij te keren. De eerste tekenen daarvan worden zichtbaar. Een recent wijzigingsvoorstel van VVD-Kamerlid Joost Taverne beoogt precies het tegenovergestelde van het voorstel-Halsema. Waar Halsema toetsing wilde uitbreiden, wil Taverne de reeds bestaande toetsing aan verdragen onmogelijk maken. Het ‘constitutionele moment’ voor het voorstel-Halsema lijkt dan ook voorbij. Sterker nog: voorzichtig wordt een ontwikkeling ingezet in de andere richting, die van parlementaire soevereiniteit. Een goede ontwikkeling, want democratie – zonder rechterlijke toetsing – is het enige systeem dat verschillen tussen burgers respecteert. Zowel in de samenleving als in ons reddingsbootje.

Bastiaan Rijpkema. Deze bijdrage verscheen eerder in De Volkskrant.

{ 2 reacties… read them below or add one }

1 CR 06/03/2014 om 13:03

Het argument dat Nederland het enige Westerse land zonder constitutionele toetsing is, lijkt me een geldig argument. Het gaat namelijk over “meeste stemmen gelden” – zeer democratisch dus.

2 Rogier S 10/03/2014 om 17:44

Misschien dat meneer Rijpkema na lezing van het ook op deze site te vinden artikel “Hongaarse rechter zet dakloosheid op de agenda” nog eens zijn eigen artikel wil bestuderen. Het artikel over Hongarije begint met de treffende zin: “Wat een democratische dictatuur kan brengen, wordt duidelijk in Hongarije.”
Rechtsstaat en democratie zijn niet hetzelfde en moeten zeker niet verward worden. De meerderheid heeft niet altijd gelijk. Veel grondrechten hebben (mede) het levenslicht gezien om minderheden tegen de meerderheid te beschermen. Goed als een onafhankelijke en a-politieke rechter dat in de gaten kan (blijven) houden. Volgens mij is Nederland een democratische rechtsstaat en niet een rechtsstatelijke democratie.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: