‘Het systeem’ van de Eerste Kamerverkiezing te ondoorzichtig?

door MD op 24/05/2011

in Haagse vierkante kilometer

Gisteren is veel betoogd dat ‘het systeem’ zo vreselijk ondoorzichtig zou zijn. Kiezers zouden er niet kunnen begrijpen hoe politici van de ene partij op de andere partij zou kunnen stemmen. Wat ik vooral bizar aan dit soort uitspraken vind, is dat ze met name door politici zelf worden gedaan. Alsof die niets te maken hebben met de instructies die hun partijen uitvaardigen en alsof ze er niets mee te winnen hebben. Volgens mij heeft iedere partij zitten rekenen en heeft iedere partij gepoogd zijn eigen Eerste Kamerzetels zo goed mogelijk veilig te stellen. Daarbij hoort dat de stemmen die de partijen theoretisch overhadden (ook deze keer hebben we een incident) zo gunstig mogelijk op andere partijen worden uitgebracht. Op zich lijkt me daar niets ondoorzichtigs aan. Behalve dan dat je niet met 100% zekerheid kunt voorspellen wat de uitslag zal zijn.

Wat er tussen de regels door dus wordt gezegd is vooral dat het systeem zodanig is, dat van tevoren niet vaststaat wat de precieze uitslag zal zijn. En dat je niet precies weet welk Statenlid er hoe gestemd heeft. Laat dat nu precies de bedoeling zijn. Als de Provinciale Statenverkiezingen rechtstreeks vertaald konden worden in Eerste Kamerzetels, dan zou de getrapte verkiezingswijze nauwelijks nog zin hebben. Het enige voordeel dat ermee te behalen zou zijn, zou het selecteren van de juiste kandidaten zijn. Maar Eerste Kamerleden worden bij mijn weten niet vaak met voorkeursstemmen (met lijstvolgordedoorbreking) gekozen. Bovendien bepalen de partijen zelf hun kandidatenlijst en zijn ze daar dus met volle verstand bij.

Dat niet te achterhalen is wie hoe heeft gestemd is ook niet echt een probleem, omdat dat het wezen van verkiezingen is. Voor het betrokken D66-Statenlid ben ik erg blij dat zijn naam (nog) niet publiekelijk bekend is. Kijk maar naar dit interview met Statenlid Robesin. (Update: Kennelijk gaat het nieuws ook weer hier zo snel, dat we weten dat het Wim Cool was).

Wie kritiek heeft op dit ‘politiek indianenspel met rekenmachines’ zal dus eerst duidelijk moeten maken vanuit welke grondhouding hij dat doet. Democraten begrijpen misschien niet waarom de uitslag voor de Provinciale Statenverkiezingen niet ‘gewoon’ doorgerekend wordt. Maar juist ook vanuit een democratisch oogpunt zou dat vreemd zijn, omdat het immers provinciale verkiezingen zijn. Zij zouden daarom voor een rechtstreekse verkiezing van de Eerste Kamer, of desnoods voor indirecte verkiezing door de Tweede Kamer moeten zijn. Hetzelfde (met aftrek van de tweede optie) geldt wellicht voor diegenen die tegen ‘politieke koehandel’ zijn.

Mijn vraag is vooral: Is het allemaal zo erg als beweerd wordt? Volgens mij begrijpt iedereen heel goed wat er hier aan de hand is. Zowel coalitie als oppositie hebben gepoogd zoveel mogelijk zetels te behalen. En dat de coalitie bij de SGP aanklopt zullen verreweg de meeste mensen ook wel begrijpen. ‘Het systeem’ is dus helemaal niet zo verkeerd of ondoorzichtig. Het is gewoon moeilijk is in het eigen voordeel te manipuleren. Gelukkig maar denk ik dan. Kennelijk gaan de Eerste Kamerverkiezingen op zijn minst een beetje ergens over.

{ 11 reacties… read them below or add one }

1 GB 24/05/2011 om 11:06

Helemaal mee eens. Er werd ook best nog wel inhoudelijk aan de Statenleden getrokken, bijvoorbeeld door de Groene Zetel.

Misschien is het trouwens wel een idee om de uitslag voortaan niet meer per provincie vast te stellen, maar de hele rotzooi in een stembus te doen en dan tellen. (weet nog niet precies hoe dat dan met de stemwaarde moet, maar dat valt wel iets op te vinden) Voordeel van een ‘grote hoop’ is dat het stemmen wat geheimer wordt en het dus wat makkelijker voor een statenlid om echt iets met zijn eigen overtuiging te doen. Nu wacht na een gewetensvolle keuze de volgende fractievergadering…

2 MD 24/05/2011 om 11:14

Goed idee. De vorige keer was ook meteen duidelijk wie wat had gedaan. Misschien toch maar weer elektronisch stemmen dan? Ik dacht eerste aan meerdere stembiljetten per Statenlid in bv. Noord Holland, maar dat is onhandig en erg onprecies. Een stemcomputer kan er juist prima meer overweg. Moeten ze ‘m alleen wel zo beveiligen dat-ie niet ongeoorloofd uitgelezen kan worden.

3 GB 24/05/2011 om 11:17

Maar je kunt het aantal uitgebrachte stemmen misschien nog delen door de stemwaarde en zo achterhalen in welke provincies wie wat gestemd heeft? Dan moeten er in ieder geval stemwaardes komen die een veelvoud van elkaar zijn.

4 MD 24/05/2011 om 12:48

Da’s ook zo. Het blijft een dilemma tussen het in volle openbaarheid kunnen nagaan dat er inderdaad x stemmen op kandidaat y zijn uitgebracht, en de plicht/wens tot onkenbaarheid van de stemmer. Bij nader inzien helpt een stemcomputer alleen als aan het eerste afbreuk wordt gedaan (ik vind dat bij gebruik van die machines er eigenlijk ook een papieren bevestiging per stem moet worden uitgedraaid, zodat bij twijfel de papieren versies kunnen worden nageteld).

Toch maar meerdere stembiljetten per kiezer dan? Dat kan als er stemwaardes komen die elkaars veelvoud zijn. Gevolg daarvan is overigens wel dat een Statenlid zijn stem zou kunnen splitsen en dat het rekenwerk nog veel ingewikkelder zou worden. Maar of dat voor- of nadeel is kan ik zo niet direct overzien.

5 Filip S. 24/05/2011 om 13:50

Ben het met de analyse van MD wel eens. De phrase ‘het is zo ondoorzichtig’ wordt wel erg vaak en erg makkelijk geuit. Hoewel ik geen wiskundeknobbel heb, ben ik maar eens gaan rekenen.

In totaal hebben 3.7% van de statenleden op een andere partij gestemd (inclusief die stakker van de D66), als we stemwaarden in acht nemen zelfs maar 3.3%. Ongeveer de helft van deze stemmen komen voor rekening van regionale partijen (zoals de FNP) of uit de ‘duidelijke’ afspraak tussen 55+ en OSF (38% als we stemwaarden in acht nemen, met name de FNP telt aan in een relatief kleine provincie, waarvan 14% voor rekening komt van 55+/OSF). De rest is het gevolg van afspraken binnen coalitie- en oppositiepartijen.

Kijken we naar de verhouding tussen coalitie en oppositie dan heeft de eerste iets meer gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot handjeklap, inclusief de (waarschijnlijke) stem van de SGP op de VVD in Zuid-Holland (stemwaarde 641) en van de regionale partij in Zeeland (gemakshalve direct toegerekend naar de PVV, ik begreep dat er gekozen was voor een driehoeksconstructie). De verhouding coalitie/oppositie veranderde de uitslag voor respectievelijk 1% en 0.8% (1% en 0.95% als we stemwaarden in acht nemen).

De coalitie heeft dus meer gebruik gemaakt van de mogelijkheden tot afspraken, des te meer aangezien ruim 40% (qua stemwaarden) van de veranderingen binnen de coalitie komt van partijen buiten de coalitie (de SGP en een regionale partij). De oppositie steekt daar echter nauwelijks bij af, al worden die cijfers enigszins vertekend door het niet zo slim gebruiken van een vulpen.

6 CR 24/05/2011 om 14:48

Waarom eigenlijk het stemgeheim? Statenleden die een stem uitbrengen doen dat als onderdeel van hun publieke functie. Die moet toch zoveel mogelijk in het openbaar worden uitgeoefend?

7 Bastian Michel 24/05/2011 om 16:45

Helemaal eens met de analyse. Sterker nog: ik vind het EK-kiesstelsel verbazingwekkend goed. De absurde opgave voor de wetgever was immers deze:

Ontwerp een kiesstelsel dat democratische legitimatie geeft, maar niet te veel!

Of dat gelukt is? Moeilijk te zeggen, aan zo’n gekke doelstelling valt immers nauwelijks te toetsen. Maar compleet ernaast zit de wetgever toch zeker niet! Wat bedoelen de critici: is het stelsel niet eerlijk genoeg of juist te eerlijk? De weging van stemmen is wellicht een beetje te veel aan de eerlijke kant, maar het stemmengesjacher maakt dat weer goed. Het rekenwerk voor de partijen is niet heel makkelijk, maar ook weer niet ontzettend moeilijk – zo ongeveer het niveau van een drie-sterren-sudoku. Hoofdstuk U van de Kieswet is alleen minder populair, en gelukkig maar: als de kiezers dit systeem helemaal zouden begrijpen, dan zou de oneerlijkheid onder zware druk komen te staan. Dat zou onwenselijk zijn, want het gevoel dat dit stelsel nergens op slaat is een belangrijke waarborg voor het politieke primaat van de Tweede Kamer. Het kost allemaal niet veel en het is ook nog een vermakelijke boel zo’n EK-verkiezing. Ik vind het een prachtig systeem!

8 Fokko 24/05/2011 om 17:58

Het grootste probleem met de Eerste kamerverkiezingen is toch wel dat het er voor zorgt dat ik (en als ik het goed heb velen met mij), nooit stemmen voor de provincie: de eerste kamer vind ik belangrijker. En vervolgens is het dan ook nog zo dat mijn stem een keer buiten mijn schuld ongeldig werd. Lekker democratisch. (Overigens ben ik voor een vorm van directe verkiezing, wat mij betreft met provinciale districten of zo).

Verder kunnen we ook concluderen dat het afschaffen van de lijstverbindingen niet heeft geleid tot minder gedeal door de politici na de provinciale statenverkiezingen, maar juist tot meer, zodat we die net zo goed weer kunnen invoeren; dat maakt het geheel wel weer zo duidelijk.

9 Filip S. 24/05/2011 om 23:52

@ Fokko

Door niet te stemmen voor de Provinciale Staten weet u toch dat uw stem ook voor de EK verloren gaat. Dat is dus een beetje een drogreden.

10 Fokko 25/05/2011 om 08:19

@Filip S.

Ik bedoelde dat ik wel stemde voor de Provinciale Staten maar mijn stem niet (of eigenlijk nauwelijks) baseerde op provinciaal beleid. Het vervelende is dat ik op zich best wel zou willen stemmen op de partij die het beste provinciale beleid voorstaat, maar dat dus niet kan doen, tenminste, niet zolang ik ook wil dat de juiste mensen in de eerste kamer komen.

11 Filip S. 25/05/2011 om 09:55

@ Fokko

Oke, dan is dat opgehelderd. Ik meende dat u verwees naar de slechte opkomstcijfers bij Provinciale verkiezingen. Een voorbarige conclusie, zo bleek, waarvoor mijn excuses.

Feitelijk zat ik de afgelopen Statenverkiezingen met hetzelfde dilemma. Uiteindelijk gekozen op een partij die landelijk gezien mijn stem redelijk vertegenwoordigde, maar bij enkele beeldbepalende thema’s in de provincie iets anders voorstaat (m.n. over de luchthaven hier). Gelukkig dat de principes van de partij ook in de provincie over het algemeen goed te volgen zijn. Zo’n probleem zit dus vaak ingebakken in de partijdemocratie.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: