Lijstencombinaties? Lang leve de polder!

door Ingezonden op 03/08/2011

in Haagse vierkante kilometer

Naar aanleiding van de afgelopen verkiezingen van de leden van de Eerste Kamer is de discussie over manipulatie van de restzetelverdeling weer opgelaaid. In de NRC van donderdag 28 juli wordt Senator Hermans aangehaald die van een ‘bizar systeem’ spreekt dat niet valt uit te leggen aan de kiezers. Daarnaast zou de Kiesraad adviseren dat bij de volgende Eerste Kamerverkiezingen lijstencombinaties weer zouden moeten worden toegestaan. De Kiesraad zou tevens hebben gezegd dat het verbod averechts werkt, omdat partijen alsnog afspraken maakten over het stemgedrag van provinciale statenleden.

De Kiesraad adviseert echter niet om bij de volgende Eerste Kamerverkiezingen lijstencombinaties weer in te voeren. De Kiesraad vraagt zich af of het afschaffen van de lijstencombinaties niet een averechts effect heeft gehad. Dit is een open vraag die de Kiesraad stelt en die lastig te beantwoorden is.

Wat was het doel van het afschaffen van de lijstencombinaties bij de Eerste Kamerverkiezingen? Zowel de regering als de Eerste Kamer vonden dat voorkomen moest worden dat de uitslag van de Eerste Kamerverkiezing kon worden gestuurd door op grond van de resultaten van de provinciale statenverkiezing lijstencombinaties aan te gaan. In eerste instantie wilde de Eerste Kamer daarom dat de lijstencombinaties zouden worden aangegaan voorafgaand aan de provinciale statenverkiezing. Ook de Kiesraad adviseerde dit in zijn advies van maart 2010. De Raad van State adviseerde hier negatief over vanwege strijd met artikel 55 van de Grondwet, waaruit immers blijkt dat de Eerste Kamerverkiezing wordt gehouden ná de verkiezing van de leden van provinciale staten. Vervolgens heeft de wetgever besloten om de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties voor de Eerste Kamer helemaal af te schaffen.

In het artikel in de NRC over lijstencombinaties en manipulatie van de restzetelverdeling wordt voorbij gegaan aan het feit dat lijstencombinaties niet verhinderen dat er politieke afspraken worden gemaakt. Bij de afgelopen Eerste Kamerverkiezing was het de vraag of VVD, CDA en PVV een meerderheid in de Eerste Kamer zouden kunnen halen. Hierdoor werden de Eerste Kamerverkiezingen spannender en was de restzetelverdeling van cruciaal belang.

Ten aanzien van het uitbrengen of verdelen van stemmen in ons huidige (coalitie)stelsel zal altijd een strategisch element zitten. Hoe je het ook wendt of keert, er zal berekend worden hoe een stem het meest effectief kan zijn. Het is nog maar de vraag of dit anders zou zijn geweest indien lijstencombinaties wel mogelijk waren. Dit is het makkelijkste uit te leggen aan de hand van een voorbeeld.

Stel er is een regeringscoalitie tussen partijen A, B en C. De partijen A en B hebben samen een lijstencombinatie voor de Eerste Kamerverkiezing. Stel dat ze deze zijn aangegaan voordat de provinciale statenverkiezingen zijn begonnen (ervan uitgaande in dit hypothetische geval dat de Grondwet dit zou toestaan).
Na de uitslag van de provinciale statenverkiezing blijkt dat de partijen A en B ondanks hun lijstencombinatie geen aanspraak kunnen maken op een restzetel. Echter, als bepaalde provinciale statenleden van partij A op partij C stemmen, krijgt partij C wel een restzetel. Hierdoor zullen de partijen A, B en C samen een meerderheid krijgen in de Eerste Kamer.

Zou partij C deze restzetel niet krijgen, dan krijgt de coalitie geen meerderheid in de Eerste Kamer. Dan wordt het voor de regering een stuk lastiger om het regeerakkoord uit te voeren. Het laat zich raden wat de provinciale statenleden van partij A zullen gaan doen.

Als politieke partij wil je in zo’n geval toch je idealen zoals die zijn neergelegd in het regeerakkoord verwezenlijken en zal je dus afspraken maken over wie er op partij C stemt? Dit is misschien lastig uit te leggen aan de kiezers van partij A, die hebben gezien dat er een lijstencombinatie is met partij B. Maar uiteindelijk zullen ook de kiezers van partij A er blij mee zijn dat het regeerakkoord verwezenlijkt kan worden.

Dit voorbeeld toont aan dat, zelfs als artikel 55 van de Grondwet zou toelaten dat lijstencombinaties voor de Eerste Kamerverkiezing worden aangegaan vóórdat de provinciale statenverkiezingen zijn gehouden, dit nog niet betekent dat er volledige transparantie is voor de kiezer. En dus op de vraag op welke manier hun stem op een kandidaat voor de provinciale staten uiteindelijk de samenstelling van de Eerste Kamer bepaalt.

Een lid van provinciale staten is immers niet verplicht om op zijn eigen partij te stemmen. Het kan om politieke redenen beter uitkomen om dit niet te doen. Dit is inherent aan een democratisch stelsel waarin een regering wordt gevormd door middel van een coalitie en waarin een deel van de volksvertegenwoordiging door middel van getrapte verkiezingen wordt gekozen.

Zo zie je maar, ook een ‘bizar systeem’ is uit te leggen aan kiezers.

Hedi Schouten en Pieter van Tilburg

Hedi Schouten is werkzaam als wetgevingsjurist bij de afdeling Wetgeving Staatsinrichting en Grondrechten en Pieter van Tilburg is stagiair bij de afdeling Wetgeving Bestuur en Immigratie van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, en ZIJ schreven dit stuk op persoonlijke titel.

{ 3 reacties… read them below or add one }

1 Daan C. 03/08/2011 om 13:37

en ZIJ schreven dit stuk op persoonlijke titel

2 Redactie 03/08/2011 om 16:26

Aangevuld.

3 denny 03/08/2011 om 23:28

wat is aangevuld?

grtz, denny

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: