Max Weber en de bureaucratisering van de rechtspraak

door IvorenToga op 14/12/2012

in Rechtspraak

Post image for Max Weber en de bureaucratisering van de rechtspraak

Werk efficiënter organiseren is de resultante van veel samenleven en samenwerken. Meer rechtspraak met minder mensen kan bijvoorbeeld als het werk beter wordt georganiseerd. Daarvoor is bureaucratie nodig die de schaarse rechters eerlijk verdeelt over de beschikbare rechtszaken. De keerzijde is dat de rechterlijke producenten van vonnissen zich meer gevangen voelen in “een systeem”, zeggenschap over het werkproces verliezen en de bureaucratie van het strafproces bovendien minder dan begroot rendement oplevert. De voorspelling van de effecten van bureaucratisering is reeds gedaan door de grote socioloog Max Weber. Wat kunnen wij van hem leren nu de rechtspraak vanaf 2013 op nog grotere schaal wordt georganiseerd?

Ik heb voor deze thema’s uitvoerig aandacht gevraagd in mijn boek ‘De nieuwe kleren van de rechter. Achter de schermen van de rechtspraak’. In mijn oratie ‘Organiseren en verantwoorden door de strafrechter. Enkele gedachten over de organisatie van het strafproces’ heb ik mijn analyse mede gestoeld op het gedachtegoed van Max Weber. In deze opinie licht ik één onderdeel uit de hierboven via de link te openen oratie en sta ik stil bij de schaalvergroting in de rechtspraak in relatie tot de bureaucratisering binnen de gerechten.

De laatste jaren heeft een heftige discussie gewoed over de schaalvergroting van alle gerechten zoals deze op 1 januari 2013 wordt ingevoerd. Deze schaalvergroting zou de kwaliteit van de rechtspraak en de slagkracht van de besturen vergroten. Dat het een kostenreductie zou opleveren “was mooi meegenomen”. De kritiek is dat rechtspreken in grote fabrieken onpersoonlijke rechtspraak en meer bureaucratie oplevert. Op het eerste gezicht lijkt dit juist. Een voorbeeld uit een gerecht met meer dan 1000 werknemers.

Bij de poort van het paleis en van de zittingzaal doen verschillende beambten dienst. De beveiliging controleert de bezoekers van het gerecht op wapens e.d. De parketpolitie voert verdachten aan uit het cellenblok en de gerechtsbode roept de zaak uit en zorgt dat de bezoekers, slachtoffers, advocaten en niet gehechte verdachten bij de goede zittingzaal uitkomen waar de strafzaak wordt behandeld. De laatste jaren is dat werk steeds lastiger geworden omdat publiek aan de bodebalie onhebbelijker is geworden, zoals dat ook in de gezondheidszorg en andere instellingen zichtbaar is geworden. Dat verdachten, slachtoffers en nabestaanden zich in de wachtruimte niet altijd op hun gemak voelen, is te begrijpen. Voor de toenemende behoefte aan informatie en begeleiding zijn geen extra middelen ter beschikking gesteld. De genoemde functionarissen moeten dus in toenemende mate efficiënt werken, waaronder een goede bejegening van alle bezoekers valt. In een goede organisatie ontstaan verschillende afhankelijkheden tussen de leden die op elkaar aangewezen zijn. De rechter verwacht dat de bode hem informeert als er een (verlate) getuige arriveert of als een verdachte te laat is aangevoerd. De bode zou het liefst zien dat de rechter hem informeert over uitloop van de strafzaak, zodat hij de wachtenden kan informeren over de uitloop. Daardoor wordt onrust onder bezoekers verminderd. Die onderlinge afhankelijkheid is ingebakken in het feit dat de rechter niet zelf de bezoekers van zijn zittingzaal kan ontvangen en ophalen.

Die onderlinge afhankelijkheid kan het gevoel van een ‘ijzeren kooi’ opleveren zodra in een groot gerecht niemand uit zijn ‘cel’ komt. Omdat er vele rechters zijn, worden – goed Weberiaans – algemene afspraken gemaakt tussen het bestuur en de facilitaire dienst (beveiliging en bodes) en parketpolitie. Voor de individuele rechter en bode is de onderlinge afhankelijkheid ongemakkelijk omdat formeel het gesprek over de regels slechts kan plaatsvinden via –log- bestuurlijk overleg waar beiden geen deel van uitmaken. Laat ik dat verduidelijken.

Stel dat de gerechtsbodes vinden dat de rechters hen niet goed informeren over de uitloop van de strafzaak. Dan kan de gerechtsbode dat neerleggen bij zijn coördinator. Deze kan het bespreken met zijn leidinggevende. De laatste kaart het probleem aan bij het hoofd Facilitaire zaken, die het op zijn beurt weer aan de orde kan stellen bij de directeuren bedrijfsvoering van de rechtbank en het gerechtshof die soms in één pand zijn gehuisvest. De directeuren kunnen het bespreken in hun bestuur met hun collega’s die verantwoordelijk zijn voor de rechters, waarna de verantwoordelijke bestuurder het op zijn beurt weer kan bespreken met de onder hem ressorterende afdeling- en teamvoorzitters. Vervolgens kan de teamvoorzitter in overleg treden met de rechters met het verzoek om voortaan bij uitloop van een zaak de gerechtsbode te informeren. Veel overleg verder is er kans op een verandering in de onderlinge werkafspraken. De kans dat er echter iets verandert, is vanwege de indirecte communicatie niet groot.

Hoe moeten we dit soort fenomenen waarderen? In een prachtig proefschrift van Patrick Dassen uit 1999 over Weber (‘De onttovering van de Wereld’) ontsluit de schrijver in het vijfde hoofdstuk dit thema met vele citaten uit het werk van Weber. Hij schetst uitvoerig hoe Weber zijn beroemde uitlating “aus dem Mantel ließ das Verhängnis ein Stahlhartes Gehäuse” heeft bedoeld. De ijzeren kooi die volgens Weber mede door de bureaucratie ontstond, baarde hem veel zorg. Weber probeerde waardenvrij te schrijven, maar over de gevolgen van bureaucratie was hij frequent zo negatief dat hij sprak over “Ordnungsmenschen”. Tegenwicht aan de onvrijheid bevorderende bureaucratie was volgens Weber het ontwikkelen van een persoonlijkheid, niet een romantische persoonlijkheid die geleid wordt door eigen temperament en stemming, maar een persoonlijkheid die rationeel, ascetisch en berekenbaar handelt. Dat is essentieel om op voorspelbare wijze met gelegitimeerde overheidsmacht om te kunnen en mogen gaan.

Ook in de strafrechtspraak is sprake van toenemende bureaucratisering, waarin verschillende ondersteunende en rechterlijke functionarissen het strafproces organiseren vóór de strafrechter. De grote financiële overhead in gerechten heeft niet tot meer rendement van de geplande strafzaken geleid maar tot uitval van veel strafzaken. De oorspronkelijke bedoeling van de moderne organisatieprincipes, zoals bedoeld door Weber, was dat de fragmentatie in het werk zou leiden tot afhankelijkheid en solidariteit, uitmondend in een grotere en geformaliseerde samenwerking tussen functionarissen en geledingen met voorspelbare resultaten. De samenwerking in een organisatie van het strafproces kan vanuit dat perspectief alleen slagen als de chefs, blokhoofden, coördinatoren enz. nauw samenwerken omdat zonder die samenwerking ook het eigen kleinere doel niet wordt bereikt.

Kritische lezers van dit verhaal over de rechter en de bode zullen menen dat de ijzeren kooi van eenieders werkonderdeel leert dat grootschalige organisaties funest zijn voor een goed werkklimaat omdat eenvoudige communicatie wordt bemoeilijkt. Mijn omgekeerde stelling is dat de grootschaligheid weinigzeggend is, we willen toch niet allemaal in een dorp wonen? Ik meen dat we in onze grote steden dorpswijken moeten scheppen die de steden leefbaar houden. Zo is het ook met grote gerechten.

Denkend aan de door Weber gewenste persoonlijkheid: elke bode en elke rechter is verantwoordelijk om met empathie naar de (deel)belangen van de ander uit zijn eigen kooi te treden en passief geklaag over de passieve ander in te wisselen voor een andere functionaliteit. Al voer je honderd overlegvormen in, al maak je een gerecht niet groter dan pakweg 150 medewerkers, een passieve bode of rechter maakt dat elke schaalgrootte komt te verkeren in de ijzeren kooi waarover Weber zich 100 jaar geleden al zoveel zorgen maakte.

Rinus Otte
Hoogleraar rechtspleging RUG en senior raadsheer Gerechtshof Arnhem

Deze post is de onderdeel van een reeks bijdragen over de rechtspraak en de organisatie daarvan die tegelijk hier en op de blog IvorenToga.nl verschijnen. Reacties worden gesynchroniseerd.

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 a.zecha 24/12/2012 om 18:29

Feitelijk is de rechterlijke macht de enige Nederlandse staatsmacht die (nog) niet geheel onder de controle van partijpolitieke machthebbers is gebracht. Maar er wordt aan gewerkt.

Schaalvergrotingen, fusies, reorganisaties, bezuinigingen op personeel en verzwaringen van werkdruk. De gehele onderwijs sector ging als eerste in de zeventiger jaren op de partijpolitieke schop. Daarbij werden AMvB’s en aanwijzingen op ruime schaal benut om schaalvergrotingen, fusies, verhogingen van werkdruk, bezuinigingen op personeel en reorganisaties te “bewerkstelligen” met toezeggingen van behoud en zelfs verbetering van kwaliteit en efficientie en meer. Bij al deze operaties blijken managers, toezichthoudende organisaties en personen als hoge overheadkost aan de uitgavenzijde te prijken.
De feitelijke resultaten beantwoorden weinig aan gewekte verwachtingen. Er kwam zelfs een “parlementaire enquete” die wijselijk beperkt werd tot de laatste twee decennia.

Bij de volgende grote beweging van partijpolitieke bestuurszucht werden vele zeer uiteenlopende beroepsgroepen samengevoegd om onder partijpolitieke toezicht zeer uiteenlopende zogeheten zorgproducten te vervaardigen en op de zorgmarkt aan te bieden. Bemerkelijk is dat het door individuele burgers wettelijke verplicht gekocht staatspensioen ook tot een zogeheten zorgproduct werd verklaard.

Het opgemelde vormt een beperkt deel van het partijpolitieke “veranderingsinstrumentarium”.
Andere “instrumenten” kunnen worden geillustreerd aan de volgende twee voorbeelden. Enerzijds wordt de rechtspraak aan het OM of andere niet-rechters toegedchoven; anderzijds kan de bevoegdheid van rechters worden beperkt (zie NJB nr 40; 2012: p. 2812-2818).

Mijns inziens is de “bureaucratie” waarover dit artikel spreekt een onafwendbaar bijproduct van het “onder partijpolitieke controle brengen” en ” ….. gebracht zijn”. Dit bijproduct heeft om deze reden een signaalfunctie
a.zecha

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: