Meelij met Mark

door LD op 31/05/2009

in Haagse vierkante kilometer

De afgelopen dagen bekroop mij een vreemd nieuw gevoel. Ik kon het moeilijk plaatsen, maar ik voelde zowaar enige sympathie voor de geplaagde VVD-leider Mark Rutte, die vanwege zijn plannen om de vrijheid van meningsuiting in Nederland te vergroten een enorme hoeveelheid modder over zich uitgestort kreeg. Rutte en zijn fractiegenoot Atzo Nicolaï maken zich ernstige zorgen over de vrijheid van meningsuiting. De arrestie van cartoonist Gregorius Nekschot en de beschikking van het Amsterdamse Gerechtshof waarin de vervolging van Geert Wilders werd bevolen, hadden de twee politici aan het denken gezet. Een plan werd gesmeed om de uitingsvrijheid in Nederland naar Amerikaans model te hervormen en een reeks in de ogen van de VVD-kamerleden onnodig beperkende bepalingen uit het Wetboek van Strafrecht te schrappen.

Nicolaï verrichte de aftrap van de campagne die tot een dergelijke schrapping moest leiden door op zondag 10 mei jongstleden in een aflevering van het televisieprogramma Buitenhof op te treden. De presentatie van het kamerlid was beschaafd en intelligent te noemen. Op rustige toon legde hij uit dat hij veel uitlatingen waarvan hij het strafbare karakter wilde laten vervallen persoonlijk verschrikkelijk vond. Het VVD-plan was dan ook zeer zeker geen vrijbrief of aanmoediging om maar volop beledigende en discrimerende opmerkingen de wereld in te slingeren. Nee, het punt was dat dergelijke opmerkingen zeer scherp bestreden moesten worden, maar dan wel door middel van het publieke debat, en niet langer via het strafrecht. Een uitlating waarin homoseksuelen met varkens worden vergeleken moest daarom, hoe zeer ook verwerpelijk, door de beugel kunnen. De grens lag bij het aanzetten tot geweld.

In de dagen na het interview won het VVD-plan niet echt aan populariteit. Het werd nogal lauwtjes ontvangen, zo scheen het mij althans toe. Deze week brak echter de pleuris uit toen de niet-jurist Rutte – Nicolaï mag zich wel mr. noemen – een toelichting op Operation Free Speech gaf. Daarbij beging hij een in ogen van velen onvergeeflijke faux pas. Volgens Rutte behoorde ook het ontkennen van de Holocaust niet langer via het strafrecht te worden aangepakt. Een dergelijke strafrechtelijk aanpak was in zijn ogen zelfs ‘mallotig’. Daarmee was de beer los. De reactie van joodse organisaties was voorspelbaar. Ook in eigen kring kwam Rutte onder vuur te liggen. Gisteren mengde tenslotte het CDA-smaldeel binnen het kabinet zich in de discussie door ferme taal te spreken. Premier Balkenende liet zich in voor hem ongebruikelijk felle bewoordingen over het optreden van Rutte en het VVD-plan uit. Het plan was ‘onbegrijpelijk’ en ‘beneden peil’ en het ontkennen van de Holocaust ‘is niet voor niets strafbaar gesteld’. Nadat de minister-president gesproken had mocht diens partijgenoot Verhagen, de minister van Buitenlandse Zaken, ook nog even opdraven. Verhagen brabbelde dat hij vreesde dat de VVD’ers “grofheid tot de norm maken”. Vergeleken met de voorgaande twee reacties, waren de opmerkingen die minister van Justie Hirsch Ballin plaatste nog redelijk tam. Hij noemde het VVD-voorstel ‘geen vooruitgang’.

Is al deze ophef nu terecht? Dat staat zeer te bezien. Het is volstrekt duidelijk dat Rutte cum suis ontkenning van de Holocaust ten stelligste afkeuren. Een aanmoediging aan het adres van rabiate negationisten is hun plan dan ook zeker niet. Hun bedoeling is enkel – en ik vrees dat ze dat tot in het oneindige zullen moeten herhalen, al zijn er velen die niet eens willen luisteren – om dergelijke uitlatingen uit de sfeer van het strafrecht te halen. Het is de samenleving die dergelijke domme, kwetsende, misschien zelfs ronduit ziekelijke denkbeelden moet bestrijden met ferme taal, niet met geldboetes en gevangenisstraffen. Op zichzelf kan men best verdedigen dat het strafrecht geen instrument is, noch moet zijn om ‘historische waarheden’ te verdedigen. Dat kan prima in een publiek debat. Het onderwijs heeft hier ook een belangrijke rol te spelen. Goed geschiedenisonderwijs kan ervoor zorgen dat mensen immuun worden voor de potentieel kwalijke invloed van negationisten en ander tuig. Zou het niet prachtig zijn als figuren als bisschop Williamson, David Irving en Siegfried Verbeke door de eerste de beste 15-jarige konden worden afgeserveerd in een historisch debat over de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Hier komt nog bij dat de opmerkingen van Balkenende over het ‘niet voor niets strafbaar gesteld’ zijn van de Holocaust niet erg sterk overkomen. De wetgever heeft nooit uitdrukkelijk bepaald dat het ontkennen van de Holocaust een strafbaar feit is. Dit is anders in een land als Duitsland, waar op grond van artikel 130 lid 3 Strafgesetzbuch de Auschwitzlüge met een gevangenisstraf van ten hoogste vijf (!) jaren bestraft kan worden. Ook het (kwantitatief) bagatelliseren van de jodenvervolging kan bij onze Oosterburen een veroordeling opleveren. Hoe zit dat in Nederland? Zoals gezegd bestaat er geen specifiek op de Holocaust toegesneden wetsartikel. In het verleden is daar wel voor gepleit, onder meer – als ik het me goed herinner – door de Anne Frank Stichting. De ChristenUnie roert zich nog steeds op dit terrein. Ondanks het ontbreken van een specifieke strafbaarstelling zijn er in het verleden wel negationisten veroordeeld. Siegfried Verbeke, een Belgische nazi-sympathisant, werd voor de strafrechter gesleept wegens het ontkennen van de concentratiekampen en zijn veroordeling bleef tot aan de Hoge Raad in stand. Verbeke had echter nogal felle taal gebruikt en de hele geschiedenis van de Holocaust als ‘zwendel’ afgedaan. Daarmee had hij zich beledigend uitgelaten over een groep mensen in de zin van artikel 137c Sr. Of met deze uitspraak ook het in zakelijke bewoordingen ontkennen van de Holocaust onder dat artikel valt, staat niet voor 100% vast. Over die vraag hoefde de Hoge Raad zich niet uit te laten.

Negationisten zijn er in soorten en maten. De Britse bisschop Richard Williamson gelooft bijvoorbeeld best dat er zeer veel joden vermoord zijn onder het Nazi-regime. Maar zijns inziens zijn het er geen 6 miljoen geweest, hooguit 200.000-300.000. Bovendien zou geen enkel slachtoffer in de gaskamers zijn gevallen, want die hebben volgens Richardson nooit bestaan. Is dit zonder meer strafbaar naar Nederlands strafrecht? Ik twijfel. Zou het strafbaar moeten zijn? Ik twijfel nog veel meer. Waar het mij echter in deze bijdrage om gaat, is dat wie voorstelt dergelijke uitspraken uit het strafrecht te halen – of ze daar nu naar huidig recht onder vallen of niet – recht heeft op een genuanceerd debat waarin argumenten worden uitgewisseld, en niet van goedkope, bijkans hysterische retoriek gebruik wordt gemaakt. Vooral de reactie van Balkenende viel me in dat opzicht erg tegen. Het had hem gesierd als hij het VVD-plan simpelweg als ‘niet verstandig’ had beschreven. Misschien ligt het aan het feit dat er Europese verkiezingen voor de deur staan, maar we hebben de afgelopen jaren wel vaker meegemaakt dat pleidooien om de vrijheid van meningsuiting te vergroten een niet-verdiende, ronduit onvolwassen ontvangst hebben gekregen.

Het beste voorbeeld daarvan is natuurlijk het pleidooi van wijlen Pim Fortuyn in het beruchte Volkskrantinterview van 9 februari 2002. Fortuyn werd daar als volgt geciteerd: “Ik sta achter wat Voltaire zegt: ik kan uw mening nog zo abject vinden, maar ik zal uw recht verdedigen om die te uiten. Ik ben ook voor afschaffen van dat rare Grondwetsartikel: gij zult niet discrimineren. Prachtig. Maar als dat betekent dat mensen geen discriminerende opmerkingen meer mogen maken, en die maak je in dit land nogal snel, dan zeg ik: dit is niet goed. Laat mensen die opmerkingen maar maken. Er is een grens en die vind ik heel belangrijk: je mag nooit aanzetten tot fysiek geweld. Dat kan een rechtsstaat zich niet permitteren. Maar als een imam weet te vertellen dat mijn levenswandel volstrekt verwerpelijk is en beneden die van varkens ligt: oké, dan zegt hij dat maar.”

De parallel met het voorstel van Rutte en Nicolaï vind ik treffend. Net als Rutte was Fortuyn geen jurist. En waar Rutte blunderde door de Holocaust te noemen (althans: te reageren op een vraag van een journalist daaromtrent), schopte Fortuyn een ander heilig huisje omver: artikel 1 van de Grondwet. Maar wie goed las, zag dat Fortuyn helemaal niet van artikel 1 afwilde. Hij wilde, net als Rutte en Nicolaï, flink snijden in de artikelen over groepsbelediging en haatzaaien uit het Wetboek van Strafrecht. Het betoog was juridisch bezien nogal knullig geformuleerd – nogmaals: de man was geen mr. – maar de bedoeling moet toch duidelijk geweest zijn. De verkeerd gekozen verwijzing naar artikel 1 Grondwet verschafte Fortuyns politieke tegenstanders een vrachtlading munitie. Paul Rosenmöller sprak voor een juichende zaal van ‘niet gewoon rechts, maar extreem-rechts’, en Thom de Graaf haalde in een larmoyant betoog Anne Frank erbij. Dat leidde na de dood van Fortuyn tot omgekeerd hysterische reacties: nu zouden, als het aan de advocaten Spong en Hammerstein had gelegen, mensen als De Graaf zich voor de strafrechter moeten verantwoorden wegens haatzaaien. Ook hier werd selectief en slordig geciteerd. Marcel van Dam zou gezegd hebben, althans hebben gesuggereerd, dat Fortuyn een Untermensch was. Dat was een wel erg liberale interpretatie van Van Dams kwalificatie van Fortuyn als een ‘minderwaardig mens’. Het waren geen fijne tijden: het was een paar maanden flink heet in de polder. Ik kan niet zeggen dat ik terugverlang naar die tijd.

Ook ik maak me wel eens zorgen over de vrijheid van meningsuiting in Nederland. De zaak-Nekschot is werkelijk beschamend. Op basis van een aangifte uit 2005 wordt op 13 mei 2008 huiszoeking gedaan, en op 30 mei 2009 is nog steeds niet beslist over vervolging. De redelijke termijn van artikel 6 EVRM tikt rustig verder en ondertussen hangt boven de omstreden cartoonist een zwaard van Damocles. Hoezo ‘chilling effect’? Wat moet er eigenlijk nog onderzocht worden? Hoeveel tijd heeft het Landelijk Expertise Centrum Discriminatie van het OM nodig om een paar plaatjes te beoordelen? Ook op de andere zaak waarop de VVD haar uitingsvrijheidvoorstel baseert – de vervolging van Geert Wilders – is veel aan te merken. Als Wilders de Koran vergelijkbaar vindt met Mein Kampf, dan moet hij dat kunnen zeggen. De Koran is – en dit is een normatieve uitspraak – voor het recht niet meer dan een historisch document waaraan eenieder zijn of haar eigen kwalificatie kan geven. In hetzelfde licht is de profeet Mohammed juridisch bezien niet meer dan een historische figuur, die voor de een een saint, en voor de ander een sinner kan zijn.

De vraag is echter of de vrijheid van meningsuiting vergroot moet worden door wetten aan te passen. In de zaak-Nekschot lijkt vooral een wat actiever en sneller opererend Openbaar Ministerie gewenst. In de zaak-Wilders lijkt een spoedige dagvaarding ook een goed idee, gecombineerd met een feitenrechter die zich rekenschap heeft gegeven van de laatste jurisprudentie van de Hoge Raad inzake artikel 137c Sr (groepsbelediging). De Hoge Raad heeft met zijn eerder op dit blog besproken uitspraak over belediging van moslims laten blijken dat hij bereid is gerechtshoven te corrigeren die zichzelf wat al te zeer zien als instanties die maatschappelijk onrecht moeten keren (in plaats van als instanties die op basis van strafrechtelijke basisbeginselen als lex certa moeten oordelen en recht moeten doen aan de uitdrukkelijke bedoelingen van de wetgever). Wetswijzigingen als voorgesteld door Rutte c.s. lijken mij voorlopig niet nodig. Maar, en dat was het punt van deze bijdrage, ieder voorstel tot wetswijziging verdient een genuanceerde, kritische bespreking. Het grootste probleem waar Nederland momenteel mee kampt lijkt mij dat we redelijk debatteren verleerd zijn.

Over een paar uurtjes treedt Mark Rutte trouwens op in Buitenhof. Ik ben benieuwd. En overigens blijf ik – niettegenstaande de voorgaande alinea’s – van mening dat artikel 147 Sr over godslastering geschrapt kan en moet worden. En die schrapping lijkt er nu echt aan te komen.

{ 0 reacties… add one now }

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: