Nucleaire optie III: het Blok

door CM op 02/09/2013

in Haagse vierkante kilometer

Post image for Nucleaire optie III: het Blok

In de inmiddels beroemde Buitenhofuitzending filosofeerden Wim Voermans en Erik Jurgens over de mogelijkheid de grondwettelijke bepalingen aangaande de Eerste Kamer te wijzigen. Beide hoogleraren waren het erover eens dat een wijziging wenselijk was, maar het zou enige jaren duren en bovendien was een tweederde meerderheid in beide Kamers vereist. De vraag is echter of dit werkelijk zulke serieuze hobbels zijn. Regeringspartijen VVD en PvdA kunnen op grond van hun ervaringen met de Eerste Kamer moeilijk tegen zo’n grondwetswijziging zijn, en diverse oppositiepartijen zijn blijkens hun verkiezingsprogramma’s ook vóór verandering. Laat de coalitie maar binnen een maand met een wijzigingsvoorstel komen en de oppositiefracties voor het blok zetten. Het ijzer lijkt heter te zijn dan ooit.

Over wat er met de Eerste Kamer moet gebeuren is het laatste verkiezingsprogramma van de PVV (2012) het duidelijkst:

“Onze overheid kan een stuk democratischer en een stuk slagvaardiger. Zo’n Eerste Kamer is natuurlijk hartstikke pittoresk, maar niemand weet anno 2012 nog waarom deze nationaleslaapkamer bestaat. (…) Schaf de Eerste Kamer af.”

D66 is in haar laatste verkiezingsprogramma (eveneens 2012) iets voorzichtiger:

“D66 wil de indirect gekozen Eerste Kamer afschaffen. Voordat dat kan gebeuren dient eerst wel een volwaardig systeem van constitutionele toetsing te zijn ingevoerd.”

GroenLinks nam in het verleden wat fermere standpunten ten aanzien van de Eerste Kamer in dan nu. In 2006 werd nog botweg gepleit voor afschaffing, maar anno 2012 luidt het oordeel genuanceerder:

“Er komt een staatscommissie die verschillende opties voor een herinrichting van het binnenlands bestuur onderzoekt, waaronder de optie van een twee-bestuurslagen model. Deze staatscommissie bestudeert tevens hoe de functie van de Eerste Kamer en haar democratische legitimiteit versterkt kan worden.”

Naar het standpunt van de SP inzake de Eerste Kamer is het even zoeken. In het verkiezingsprogramma van 2003 schreef de partij:

“Het verouderde tweekamerstelsel, waarbij de Tweede Kamer de dienst uitmaakt en de Eerste Kamer erbij hangt en de onduidelijke aanduiding ‘Kamer van overdenking’ niet eens wil of kan waarmaken, kan beter vervangen worden door een éénkamerstelsel, waarin de volksvertegenwoordigers volledig verantwoordelijk zijn voor hun besluiten en de gevolgen ervan – en zich daarvan ook bewust dienen te zijn.”

Dat was tien jaar geleden, maar met een beetje slim googelen vinden we soortgelijke opvattingen in recentere stukken. Senator Tiny Kox merkte in 2010 tijdens een debat op dat “zoals u weet, mijn partij voorstander (is) van een Staten-Generaal met één Kamer en daardoor meer slagkracht, snelheid en transparantie” en begin 2013 verkondigde zijn collega Vliegenthart hetzelfde geluid. PVV, D66, GroenLinks en SP willen allemaal veranderingen aanbrengen in de positie en/of bevoegdheden van de Eerste Kamer. Deze partijen beschikken gezamenlijk over 46 zetels in de Tweede Kamer (bijna een derde) en 28 zetels in de Eerste (ruim een derde). Voeg daar de zetels van PvdA en VVD bij en je hebt zelfs in eerste lezing al een tweederde meerderheid voor een grondwetswijziging (hoewel die natuurlijk pas in tweede lezing vereist is, en onduidelijk is hoe de verhoudingen dan zullen liggen).

Als ooit de tijd rijp was voor het wijzigen van de grondwettelijke bepalingen over de Eerste Kamer, dan is het nu wel. De vraag is natuurlijk wel hoe die wijziging er precies uit moet zien. Niet ieder voorstel zal evenveel kans maken. D66 wil immers eerst constitutionele toetsing geregeld zien voordat de Eerste Kamer kan worden afgeschaft. Dat wordt lastig, want dezelfde partij vertraagt de behandeling van het voorstel over constitutionele toetsing in de Tweede Kamer met domme vragen. GroenLinks verlangt zelfs een staatscommissie. Geen goed idee, gezien het debacle met de vorige.

Afschaffing is dus een brug te ver en ook de wilde plannen die eerder op dit blog zijn gepresenteerd lijken weinig kans te hebben. Maar wat dachten we van de volgende, niet al te ingrijpende oplossing? De Eerste Kamer behoudt haar recht wetsvoorstellen te verwerpen, maar dan alleen met een meerderheid van twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen. Met een gewone meerderheid kan zij een wetsvoorstel slechts terugsturen naar de Tweede Kamer. Wat mij betreft mag die terugzending vergezeld gaan van een advies met opbouwende kritiek of mogelijke amendementen op het voorstel. De Tweede Kamer neemt dan na de terugzending als rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging de finale beslissing. Het grote voordeel van dit systeem is dat de Eerste Kamer in staat blijft zeer controversiële wetsvoorstellen tegen te houden. In het verleden heeft zij bijvoorbeeld het Elektronisch Patiëtendossier (EPD) met algemene stemmen geblokkeerd en een initiatiefwetsvoorstel over ritueel slachten met overgrote meerderheid verworpen. Dit blijft in het nieuwe systeem gewoon mogelijk. Aan de andere kant kan een gewone meerderheid van indirect gekozen senatoren niet meer de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer overrulen. In Buitenhof werd terecht opgemerkt dat zo’n systeem in Europees perspectief tamelijk uniek en merkwaardig is. Kortom, in het hier gepresenteerde voorstel blijft de Eerste Kamer een kamer van betekenis, die echter niet meer over een volwaardig verwerpingsrecht beschikt en een regering dus niet langer zo in de problemen kan brengen als nu gebeurt (of dat terecht gebeurt, doet hier niet ter zake; het gaat erom dat het constitutionele systeem momenteel gebrekkig is).

Een eenvoudig wetsvoorstel in de lijn van de bovengenoemde ideeën moet snel door de Tweede Kamer en de Senaat kunnen worden geloodst. Doe dat liever vandaag dan morgen, want met de onrust in de PvdA-fractie in de Tweede Kamer en de voorspelde hete herfst in de Eerste Kamer is het voortbestaan van het kabinet altijd een onzekere factor. Wellicht kunnen we in januari alweer naar de stembus. Het zou mooi zijn als er dan een eerste lezingswet in het Staatsblad staat waarover we als burgers formeel mogen meestemmen. De tweede lezing kan dan snel na de verkiezingen worden afgerond. En ook als Tweede Kamerverkiezingen nog even op zich laten wachten is het verstandig alvast een principebesluit in eerste lezing over de bevoegdheden van de Eerste Kamer te nemen.

Ondanks de nodeloos ingewikkelde grondwetsherzieningsprocedure die Nederland kent, is er dus wel degelijk wat mogelijk, en wellicht zelfs op korte termijn. Als de machtspositie van de Eerste Kamer meer in lijn is gebracht met haar zwakke democratische legitimatie, hoeven we ook niet meer te discussiëren over rechtstreekse verkiezingen voor dit orgaan. We kunnen dan rustig bezien hoe de Eerste Kamer met haar beperkte verwerpingsrecht in combinatie met een terugzendrecht-met-adviesrecht functioneert. Waarschijnlijk vrij goed, waarmee de discussie over haar bestaansrecht ook zal verminderen. Alleen al daarom zou juist de Eerste Kamer blij moeten zijn met een wijzigingsvoorstel zoals hierboven uiteengezet. Want het is maar zeer de vraag of zij zelf ongeschonden uit de hete herfst komt.

{ 5 reacties… read them below or add one }

1 MD 02/09/2013 om 10:55

“of dat terecht gebeurt, doet hier niet ter zake; het gaat erom dat het constitutionele systeem momenteel gebrekkig is”

CM, waarom vind je dat het constitutionele systeem gebrekkig is? Omdat de Eerste Kamer een duidelijk andere samenstelling heeft dan de Tweede en wetsvoorstellen er daarom zeer moeilijk dreigen door te komen? Het lijkt me inherent aan een tweekamerstelsel dat die situatie zich wel eens voordoet. Is het, met andere woorden, dus niet een gebrek maar juist een belangrijke eigenschap van een tweekamerstelsel dat de tweede (of in ons geval Eerste) kamer wetsvoorstellen met gewone meerderheid kan tegenhouden?

2 CM 02/09/2013 om 11:38

MD, de kern van een tweekamerstelsel lijkt me niet per definitie dat de andere kamer kan tegenhouden wat de ene kamer heeft aangenomen. De bevoegheden van een senaat horen mijn inziens gekoppeld te zijn aan de democratische legitimatie van die senaat. In Nederland zien we een zeer machtige senaat, die ieder wetsvoorstel kan verwerpen, terwijl zijn democratische legitimatie duidelijk minder is dan die van de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer. Dat vind vind ik onevenwichtig en daarmee gebrekkig.

Er zijn meerdere manieren om het evenwicht te herstellen. Je kunt de senaat rechtstreeks kiezen, maar dan dreigt het risico van een duplicaat van de Tweede Kamer. Je kunt de senaat afschaffen, maar dan verlies je ook de voordelen van het tweekamerstelsel, en bovendien zal voor deze optie op de korte termijn geen meerderheid zijn. Je kunt ook de macht van de senaat iets afzwakken zoals in mijn voorstel. De Eerste Kamer kan dan nog steeds voorstellen tegenhouden, maar als de daarvoor vereiste gekwalificeerde meerderheid ontbreekt, heeft de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer het laatste woord. Ik heb geen reden aan te nemen dat die Tweede Kamer per definitie adviezen en amendementen vanuit de andere kamer gaat negeren.

Mijn voorstel zou denk ik evenwicht verzekeren, snel te realiseren zijn en – gelet op de verkiezingsprogramma’s – breed draagvlak kunnen hebben. De Eerste Kamer behoudt betekenis, en daarmee behoudt het tweekamerstelsel betekenis.

3 Grondwetstrijd 03/09/2013 om 08:09
4 Redactie 03/09/2013 om 09:52

Goed idee. Aan een ieder die het leest: het bovestnaande idee is uiteraard vrij om mee aan de slag. Wie aanvullend commentaar wil van CM of hulp van de redactie bij de schrijven van de stukken, kan altijd mailen!

5 HK 03/09/2013 om 16:52

Wordt hier zomaar intellectueel eigendom weggegeven ter verhulling van de ware identiteit van ‘The Stig’ van dit blog?

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: