Ondertussen in België…

door WVDB op 18/10/2010

in België

Post image for Ondertussen in België…

.. ondervinden we aan den lijve het einde van de consensusdemocratie. Of althans, een ernstige impasse.

U vraagt zich wellicht af waarom dit weblog (of de verantwoordelijke auteur/correspondent) niet eerder berichtte over de lopende (zonder ironie) regeringsonderhandelingen in België. Een legitieme vraag. Het is echter niet gemakkelijk om gedegen en gefundeerde bespiegelingen voor te stellen over een onbestaand, ongeschreven pre-akkoord dat maar niet bereikt wordt. Perslekken en editoriale commentaren volstaan welzeker niet om een ernstig woord aan te wijden.

Tot gisteren. Na het van-de-regen-in-de-drup benoemen van Koninklijke opdrachthouders allerhande, presenteerde Bart De Wever, de leider van de Nieuw-Vlaams Alliantie, een voorstel tot akkoord over de staatshervorming. Naar eigen zeggen “vatbaar voor aanpassingen en compromis”, maar naar de geest wordt het geacht de vlaamse verzuchtingen op een redelijke wijze weer te geven. Slechts luttele uren na het verspreiden van het document, reageerden de franstalige partijen (PS en Cdh) met een eenvoudig ‘nuts’.

Waar schuilen de problemen? Naast een heleboel emotionele, culturele  en ideologische verschillen, presenteren we een greep uit de probleempunten:

1. Federale Staat, Gemeenschappen en Gewesten: bevoegdheidsverdeling
Reeds lang is de overlappende structuur van gemeenschappen en gewesten (G&G in het jargon van de luie commentator) een fundamentele tweedeling tussen Nederlandstalig en Franstalig België. Gemeenschappen zijn in beginsel bevoegd voor culturele en persoonsgebonden aangelegenheden (zoals onderwijs). Gewesten enten zich dan weer op een socio-economische basis. Er zijn drie gewesten: Vlaanderen, Wallonie, en Brussel. Er zijn ook drie Gemeenschappen: de Vlaamse, de Duitstalige en de Franstalige. In Brussel geldt een zeer complexe structuur voor wat de gemeenschapsbevoegdheden betreft, waar de Vlaams, resp. de Franstalige Gemeenschap ondergeschikte organen hebben om hun beleid te implementeren, en deze Commissies werken dan ook nog eens samen voor bepaalde materies die niet eenduidig aan een bepaalde taalgemeenschap toe te wijzen zijn.

Een fundamenteel probleem in deze onderhandelingen is de territoriale en historische aanspraak die de Vlamingen claimen tav Brussel. In weerwil van de sociologische realiteit (enorme verfransing ) houden zij Brussel aan als integraal deel van het grondgebied Vlaanderen. Bijgevolg leggen zij sterk de nadruk op de werking van de gemeenschappen in Brussel. De Franstaligen daarentegen staan de onafhankelijke werking van het Brussels Gewest voor. Dit leidt dus tot een bijkomend probleem in de onderhandelingen rond de staatshervorming: overdracht van bevoegdheden, allemaal goed en wel, maar naar wie? Als u de tekst (zie hierboven) erop naleest, komt u tot de vaststelling dat de gemeenschappen inderdaad versterkt uit de hervorming zouden komen. Wat voor de Franstaligen onaanvaardbaar is en blijft.

2. Financiering (zie deze paper voor een schets).

Zoals u al kon raden met enige marxistische voorkennis, draait alles rond de economie. Hoewel dit debat enorm geladen en emotioneel wordt gevoerd, vooral in termen van volk en territorium, in wit en zwart, weet de ingewijde dat het fundamentele probleem van de bevoegdheidsverdeling vooral neer komt op de financiering van dit alles. (We zullen elders uitweiden over de zin en onzin van de splitsing in exclusieve bevoegdheden, en de (mogelijke) reactie van het Grondwettelijk Hof hierop.)  Hier wringt het schoentje pas echt. In 1989, na zware onderhandelingen, werd een complex systeem opgezet, waardoor de federale staat instaat voor het gros van de inkomsten, en vervolgens verdeeld over de regio’s ahv verdeelsleutels. De gewesten hebben een beperkte mate van eigen fiscale middelen, de gemeenschappen (die geen vastomlijnd territorium hebben in Brussel) slechts theoretisch. Bijkomend bestaat er een solidariteitsmechanismen dat de zgn. noord-zuid transfers instelt.

De Wever stelde voor hier drastisch aan te sleutelen, door de Gewesten bevoegd te maken zelf een substantieel deel van de personenbelasting te innen (de vennootschapsbelasting werd bij wijze van compromis federaal gelaten, hoewel bepaalde vrijstellingen en kortingen op een andere manier mogelijk zouden worden gemaakt). De nationale solidariteit of Finanzausgleich zou worden hertekend en beperkt worden in de zin dat deze niet meer tot een 100% zou kunnen dekken. Op die manier zou er aan responsabilisering van het deelstatelijke beleid worden gedacht.

Het spreekt voor zich dat de discussie hier klemvast zit. De Franstaligen vrezen voor een substantiele verarming, en voor een race-to-the-bottom argument. Hoewel dat laatste voornamelijk geldt in de context van vennootschapsbelasting, en met een enorme korrel zout moet worden genomen.  De Vlamingen dan weer zien fiscale autonomie als de enige weg tot een daadwerkelijke autonomie en enige responsabilisering.

De discussie zit tot op heden muurvast, en de verstokte optimist moet ernstig zijn best doen een positieve noot / toekomstplan te vinden. De cynicus ziet een spelletje chicken voor zijn ogen afspelen (zo stond bijvoorbeeld de gedeeltelijke splitsing van justitie – eerste aanleg en beroep in de tekst van B De Wever, welk hoegenaamd slecht zou vallen aan de andere kant van de taalgrens).

De Koning ontvangt straks Bart De Wever en zal ongetwijfeld een nieuwe episode voorbereiden.

Voor de staatsrechtliefhebbers biedt deze situatie alvast enkele interessante vragen/mogelijkheden:

  • Wat is de concrete bevoegdheid van een regering in lopende zaken, onder meer wat betreft de begroting (moet er gewerkt worden met voorlopige twaalfden? Kan het parlement opdracht geven een volwaardige jaarbegroting op te maken?)
  • Wat is de bevoegdheid van een regering in lopende zaken met betrekking tot het indienen van een verklaring tot grondwetsherziening? (Volgens de grondwet moeten Kamer, Senaat en regering consensus bereiken over de lijst met voor wijziging vatbare artikelen)… Is dit uberhaupt mogelijk (afwezigheid consensus in regering?) Dit zou een ernstig argument contra nakende verkiezingen kunnen zijn.
  • Wat kan en mag de Koning ondernemen?

{ 9 reacties… read them below or add one }

1 PB 18/10/2010 om 16:55

Hartelijk dank voor deze nadere toelichting voor deze leek op dit gebied.

Mij valt vooral de ongelofelijke politieke en maatschappelijke verdeeldheid op in Belgie. Alle Vlaamse partijen vonden het een goed voorstel, alle Franse partijen vonden het een dom voorstel. Maar ook de kranten waren verdeeld. Alle Franse kranten vonden het een onzinnig voorstel en alle Vlaamse kranten vonden het een zeer goed voorstel. Die verdeeldheid gaat recht door alle politieke kleuren heen. Dat gaat echt heel diep in de samenleving. Dan dringt zich toch echt de vraag op of de staat Belgie nog bestaansrecht heeft. Een aantal jaar geleden deed ik eens gekscherend het voorstel Belgie op te splitsen. Brussel, de splijtzwam in de kwestie, kan dan een Federaal District van Europa worden, naar het voorbeeld van Washington D.C. Dan is Europa ook blij. En eurofiel Belgie vindt dat vast alleen een grote eer! Ook de Wever is voor meer Europa dus daar ligt het probleem niet. Dit scenario wordt zo steeds werkelijker.

2 WVDB 18/10/2010 om 17:43

PB,

a) wat betreft Brussel: de door jou geopperde oplossing komt inderdaad als logisch over. Ik vraag me echter af, of beide gemeenschappen (als naties-in-wording) bereid zijn afstand te doen van. Wat mij persoonlijk stoort is de krampachtige teruggrijp naar klassieke concepten als volk en natie. In een 21ste eeuw met steeds voortschrijdende functionele differentiatie, zowel verticaal tussen overheidsniveaus, als horizontaal (nonstate actors etc), wordt in dit verhaal enkel aandacht besteed aan een historische taalgrens en determineert je taalgebruik je identiteit. Je zou van de weeromstuit Chinees willen leren. Ik vrees dat de communautaire tegenstelling die nu wordt opgevoerd als the great divide slechts moet verdoezelen dat politieke partijen in een postideologisch tijdperk de nacht ingaan. Noem het een laatste stuiptrekking van nationalisme, of is dat wishful thinking van mij?

b) de breuklijn is inderdaad ongelofelijk. Het doet weinig terzake welk al dan niet rationeel argument je oppert, cui bono vraagstelling deelt je op in een kamp. Met alle daaraan te hechten gevolgen.
Wat mij opvalt is de resonantie die zowel de media als het politieke bedrijf bieden, aan een maatschappelijk stroming die zo dominant is geworden, maar waarvan ik me eerlijk afvraag of ze:
– kan bogen op voldoende rationaliteit
– of haar oorsprong ook in die twee machten ligt? of is het echt een inpikken op vanuit de politiek/media? Dat doet dan weer vermoeden dat sociaal kapitaal of wat de Schotse Verlichting ‘instituties en traditities’ benoemde veel dieper ligt… In dat geval moeten juristen dringend terug Hayek, Burke e.d. openslagen.

3 MD 18/10/2010 om 18:00

Het idee ‘Brussel D.E.’ is wel eens eerder genoemd en klinkt in eerste instantie inderdaad aantrekkelijk. Daarbij moet je je alleen wel realiseren dat Washington D.C. bepaald niet in alle opzichten een succes is. Vanuit een democratisch oogpunt is het bijvoorbeeld nogal problematisch dat de gehele VS de gemeenteraad van Washington kiezen en dat de inwoners van Washington zelf daarbij nota bene geen stemrecht hebben (de Constitutie verwijst op dit punt immers naar States en dat is Washington niet). Bovendien zal er dan ook een EU-executieve en EU-politie etc. voor Brussel moeten komen, hetgeen me nog niet zo eenvoudig lijkt. Waar de VS überhaupt al uitgaat van een eigen federale politie en rechterlijke macht etc., kent de EU zo’n structuur juist niet. De VS is hier wat mij betreft dus juist niet een lichtend voorbeeld.

Desalniettemin is het probleem natuurlijk inderdaad wel groot en ligt een oplossing niet voor het oprapen. Wat ik me steeds afvraag is in hoeverre de gemiddelde Belg/Vlaming/Waal zijn eigen politieke voorhoede steunt. Ligt het met andere woorden aan de politici die aan de macht worden gebracht, of is dit brede, maatschappelijke crisis?

4 WVDB 18/10/2010 om 18:18

@ MD,

de mate waarin politici als rationele actoren handelen, waarover gediscussieerd kan worden, is m.i. voldoende groot om het kiesstelsel als (één van de) fundamentele oorzaak te poneren.
De opdeling in kieskringen en in taalgroepen leidt tot het enkel “bevredigen” van de preferenties, regionaal gepercipieerd. Combineer dit met de financiële implicaties en het plaatje wordt al heel wat bekender: Duitsland, Italië, Spanje, voorbeelden legio van rijkere regio’s die een nationale solidariteit willen inperken. Een verlangen dat, hoewel ik het niet eens ben met het criterium van onderscheid (natie/identiteit), ik wel kan begrijpen an sich.

5 JWVR 18/10/2010 om 23:34

WVDB,

Verhelderend stuk. Ik deel alleen je analyse niet dat de ‘great divide’ vooral is te wijten aan het onvermogen van politieke partijen om in deze moderne tijd een invulling aan hun bestaan te geven. Nationalisme is in België, met name in Vlaanderen, springlevend (onder alle sociale klassen van de samenleving) en zeker geen stuiptrekking. Media en politiek voeden dit nationalisme, maar van eenrichtingsverkeer is volgens mij geen sprake. Meer in algemene zin is het volgens mij een misverstand om te denken dat noties als volk en natie (en daarmee taal) achterhaald zijn in het Europa van vandaag. Binnen een haar tentakels uitstekende EU zullen zij zelfs steeds belangrijker worden. Volgens mij is juist de kunst om daarmee niet al te krampachtig om te gaan.

6 WVDB 19/10/2010 om 11:33

Ik geef toe dat dat een persoonlijke inschatting is, waar enig wensdenken niet vreemd aan is, vandaar ook de toevoeging – wishful thinking.
Nu vind ik je opmerking heel interessant, met name de EU als catalysator van het revival van het nationalisme, als ik het zo mag formuleren? Ik deel die bezorgdheid, maar stel me vragen over het klassieke antwoord van de lidstaten als nationale fora en hoeders van de verdragen.
In het kader van fragmentatie van overheidsmacht en -mogelijkheden, zowel langs verticale als horizontale as, vraag ik me echter af of de klassieke bindmiddelen volstaan.
Zou de technologische e.a. evolutie niet net ons in staat stellen deze bindmiddelen exponentieel te vergroten, en daarin te differentieren? Een soort van functioneel federalisme?

7 WVDB 19/10/2010 om 11:57

Met je laatste zin kan ik uiteraard volmondig instemmen.

8 JWvR 19/10/2010 om 14:23

Hoewel het belang van de supranationale organen Commissie, Parlement en Hof zeker niet onderschat mag worden, denk ik dat de lidstaten nog steeds wel de voornaamste hoeders van de verdragen zijn. Alleen: dat ‘hoederschap’ wordt wel in toenemende mate uitgeoefend in Brussel, via de organen Europese Raad en Raad. Ik ben het dan ook zeker met je eens dat ‘nationale fora’ wat betreft de formulering van beleid op wezenlijke punten sterk aan belang hebben ingeboet – een (hopelijk) onomkeerbare ontwikkeling. Publieke opinievorming vindt echter nog wel hoofdzakelijk plaats binnen nationale fora. Volgens mij is daarom de grote uitdaging waar de EU voor staat om tegelijk integratiemotor en vehikel voor een effectief buitenlands beleid te zijn en genoeg ruimte te laten aan de verschillende ‘volkeren’ van Europa om zichzelf te blijven (hetgeen mogelijk ten koste gaat van zwakke statelijke entiteiten als België, maar dat is, mits dit niet met geweld gepaard gaat, in mijn ogen niet zo’n ramp). Je zou dit inderdaad functioneel federalisme kunnen noemen, maar federalisme is in de kern volgens mij altijd functioneel.

9 Vjatcheslav 19/10/2010 om 17:38

De lopende zaken zijn bedoeld om te verhinderen dat een regering zijn politieke verantwoordelijkheid ten opzichte van het parlement zou kunnen ontlopen – een regering die al gevallen is, zou (met koninklijke en ministeriële besluiten) lijnrecht kunnen ingaan tegen het parlement zonder dat dat iets zou kunnen doen (een minister blijft aan totdat zijn opvolger is benoemd, en dat moet gebeuren door de koning). Als de medewerking van het parlement noodzakelijk is, verzetten de “lopende zaken” zich m.i. niet tegen handelen van de regering, maw een verklaring tot herziening van de grondwet is perfect mogelijk. Het belangrijkste probleem is de ministerraad: juridisch gezien is de tegentekening door één minister voldoende, maar als er onenigheid is, bevindt de Koning zich plots in het midden van het strijdgewoel omdat hij dan een keuze moet maken. Als hij de Vlaamse meerderheid volgt, is hij democratisch maar worden de Walen woest; als hij de Waalse minderheid volgt, gaat hij in tegen een meerderheid die al een tijdje gefrustreerd is door het feit dat hij “vergrendeld” is, en die niet veel meer op heeft met België.

Inzake de begroting gaat dezelfde redenering op, maar vermoedelijk zal de ministerraad daar minder problemen stellen.

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: