Publius Clodius Pulcher. Een aristocratische volkstribuun en bad boy (deel 1/3)

door Ingezonden op 20/12/2011

in Varia

Post image for Publius Clodius Pulcher. Een aristocratische volkstribuun en bad boy (deel 1/3)

1. Inleiding

Wanneer van PVV-leider Geert Wilders gezegd wordt dat hij een ‘volkstribuun’ is, dan zal dit doorgaans niet als compliment bedoeld zijn. En het wordt nogal eens gezegd, zoals iedereen die in Google de woorden ‘Wilders’ en ‘volkstribuun’ intypt zal kunnen bevestigen. De volkstribuun staat hier voor een agitator, een demagoog en populist, iemand die inspeelt op ressentiment en onderbuikgevoel en die zich daarbij voortdurend beroept op de wil van het volk. Ook andere Nederlandse politici zijn wel eens voor volkstribuun uitgemaakt, zoals bijvoorbeeld ARP-voorman Abraham Kuyper. Het kan echter ook anders. Pieter Jelles Troelstra verklaarde met enige trots “ik ben geen regent, ik ben een volkstribuun” toen hij wilde uitleggen waarom het ministerschap niets voor hem was. De volkstribuun is hier eerder iemand die zich de noden en belangen van het volk aantrekt. Het woord heeft daarmee vooral positieve connotaties.

In dit artikel zullen we de wortels van het volkstribunaat onderzoeken. Daarvoor reizen we terug in de tijd naar de Romeinse Republiek, waar het ambt ontstaan is. Hoewel de Romeinse Republiek (509-27 voor Christus) al meer dan 2000 jaar geleden ten onder ging, mag zij zich nog steeds in een warme belangstelling verheugen. Dat geldt ook voor haar staatsrecht. Politieke denkers als Machiavelli en de Amerikaanse Founding Fathers hebben er veel inspiratie uit geput. Ook de Franse abt Emmanuel Joseph Sieyès (1748-1836), die een belangrijk theoreticus van de Franse Revolutie was, had duidelijk van het Romeinse staatsrecht kennisgenomen, blijkens zijn voorstel in de jonge Franse Republiek een volkstribunaat in te stellen.

De Romeinse Republiek kende verschillende magistraten, zoals consuls, quaestors en praetoren. Die magistraten werden jaarlijks verkozen en vervulden hun ambt doorgaans met één of meerdere collega’s. Ook de tien volkstribunen (tribuni plebis) werden jaarlijks verkozen. Eén van de meest flamboyante volkstribunen was een zekere Publius Clodius Pulcher, die in de eerste eeuw voor Christus leefde. Aan de hand van zijn levensverhaal zullen we hieronder de hoofdlijnen in de ontwikkeling van het tribunaat bespreken. Daarbij zullen we zien dat het ambt met bijbehorende bevoegdheden de dragers ervan alle mogelijkheden bood om zich te ontwikkelen tot volkstribunen in zowel de positieve als negatieve betekenis van het woord.

2. De achtergrond van Clodius

Publius Clodius Pulcher was een afstammeling van een zeer illustere en machtige patricische familie die zich in de late 6e eeuw voor Christus in Rome had gevestigd: de Claudii. Publius heette dan ook eigenlijk Publius Claudius Pulcher, maar hij voerde de naam Clodius omdat dat volkser klonk. Het geslacht Claudius was oud en wijdvertakt. Na de val van de Republiek zou bijvoorbeeld een tak van de Claudii een aantal keizers leveren, waaronder Tiberius, Claudius en Nero. Clodius behoorde tot een andere tak, die de bijnaam (cognomen) ‘Pulcher’ was gaan dragen. Dit betekent zoveel als ‘mooie jongen’. De Claudii Pulchri stonden niet alleen bekend om hun mooie gelaatstrekken, maar vooral ook om hun hooghartigheid. Dat gold ook voor een andere Publius Claudius, die in 249 voor Christus aan het hoofd stond van de Romeinse vloot tijdens de eerste Punische oorlog tegen Carthago. Voorafgaand aan een belangrijke zeeslag wilde hij voortekenen afleiden uit het eetgedrag van heilige kippen. Toen deze weigeren te eten, wat een slecht voorteken was, wierp Publius hen overboord, roepende dat als ze niet wilden eten ze dan maar moesten drinken. De zeeslag resulteerde vervolgens in de vernietiging van de Romeinse vloot.

In de tijd van Clodius zelf, zo’n tweehonderd jaar later, stonden de Claudii Pulchri niet beter bekend. Clodius had een aantal zussen, die volgens de overgeleverde bronnen geen al te beste reputatie hadden. Zijn zus Clodia Metelli was weliswaar getrouwd met een consul, maar leidde, als je de bronnen mag geloven, een nogal losbandig leven. Van Clodius zelf zijn ook enige kleurrijke verhalen uit zijn privéleven overgeleverd. Toen hij nog aan het begin van zijn politieke carrière stond, was hij de minnaar van Pompeia, op dat moment de vrouw van de bekende Gaius Julius Caesar. Ten tijde van die relatie (62 voor Christus) werd in het huis van Caesar het Bona Dea-festival gevierd, een religieus feest waar alleen vrouwen aan mochten deelnemen. Aanwezigheid van mannen was verboden. Teneinde op dit feest clandestien zijn minnares te ontmoeten, had Clodius zich vermomd als een vrouwelijke slavin en was zo het huis binnengedrongen. Hij kwam daar echter een slavin tegen die (denkend dat hij ook een slavin was) een praatje met hem aanknoopte. Toen hij uiteindelijk antwoordde en de slavin zijn stem hoorde, besefte zij dat hij een man was en sloeg alarm. Dit werd een groot schandaal in Rome. Clodius werd vervolgd voor heiligschennis, maar uiteindelijk vrijgesproken. Caesar scheidde van Pompeia. Volgens zijn zeggen niet omdat hij geloofde dat zij en Clodius een affaire hadden, maar omdat Caesars vrouw boven iedere verdenking verheven moet zijn.

Enige maanden later liet Clodius zich adopteren door een zekere Publius Fonteius. Nu was adoptie in de Romeinse samenleving heel gebruikelijk, maar deze adoptie deed wel enige wenkbrauwen fronsen. Fonteius was jonger dan Clodius en het was ook vele jaren na de adoptie nog maar de vraag of de juiste procedure wel gevolgd was. Hoe dit ook zij, door de adoptie veranderde ook de status van Clodius. Hij was als gezegd geboren in een patricische familie. Daarmee was hij een lid van de oude geboorteadel van Rome. Door de adoptie verkreeg hij echter de status van plebejer, een man van het gewone volk. Waarom begeerde Clodius deze status? We zullen daar in de volgende paragraaf op ingaan.

Laurens Dragstra en Taco Groenewegen

Deze bijdrage in drie delen is een enigszins bewerkte versie van een artikel dat eerder verscheen in het decembernummer van Ars Aequi

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 Martin Holterman 20/12/2011 om 10:04

Zie ook Lustrum, van Robert Harris, een uitstekende roman (deel 2 van een trilogie) over Cicero en zijn tijdsgenoten:

http://www.amazon.com/Lustrum-Novel-Robert-Harris/dp/0091801001/ref=tmm_hrd_title_0

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: