Rutte premier of fractievoorzitter?

door GB op 24/05/2010

in Haagse vierkante kilometer

Rutte zal dan de winnaar zijn van anderhalf uur bekvechten & open deuren, zijn positie over de minister-president is onduidelijk. We kennen de zuivere Bolkestein-lijn: de politiek leider van de VVD zit in de kamer. We kennen ook de monistische realpolitiek van Balkenende waarmee hij Bos en Rouvoet drie jaar geleden in zijn eigen schuitje trok: samen in Beesterszwaag, samen bij de koningin. Maar wat Rutte nu doet, is geen van beide. Wat dan wel? Waarom? Hoezo?

Om een beetje door de spin heen te kunnen prikken heb ik geprobeerd om standpunten uit meerdere hoeken te verzamelen. Bij de VVD zelf is het stil op de site. Sinds de val van het kabinet valt er niets meer over Neelie te vinden. Vóór de val communiceerden de liberalen wel helder: Nederland wil Neelie. In eigen kring is het oordeel over het standpunt van Rutte in ieder geval alvast vernietigend. Joop is vooralsnog neutraal.

Maar wat was het punt van Rutte precies? Dit: als de uitslag ‘inconcludent’ zou blijken te zijn (de tijd van Jip en Janneke is kennelijk voorgoed voorbij, jippie!), en er een veelpartijen-kabinet of een minderheidskabinet of anderzins een ingewikkeld kabinet moet komen, dan is de parlementaire basis daarvan instabiel. Een partijleider in de kamer draagt bij aan de stabiliteit van de parlementaire samenwerking. Deze redenering geldt ook als de VVD de grootste wordt.

Bij de start van Balkenende IV was de basisredenering precies omgekeerd: commitment aan het kabinet zou worden bewezen door er zelf in plaats te nemen en dat zou de stabiliteit ten goede komen. Dat bleek niet het geval. In de reconstructie van het eindspel lijkt het er toch op dat de PvdA-fractie bij de bewindslieden wegmarcheerden. In de JSF-kwestie slikte de fractie een door Wouter Bos gesloten compromis nog, maar de door hem goedgekeurde brief over het rapport Davids moest worden teruggenomen. Een eventuele verleninging van betrokkenheid bij Afghanistan lag bij Van Dam c.s. veel gevoeliger dan waar Bos en Koenders vanuit gingen. Anders hadden ze wellicht al veel eerder de boel intern geblokkeerd. Een politiek leider in de Tweede Kamer had ofwel zijn backbenchers gedisciplineerd, ofwel aan zijn ministers laten weten wat wel en wat niet acceptabel was.

Het kabinet werd dus niet stabieler van het vastspijkeren van partijleiders op het coalitieakkoord. Dat vindt Rouvoet ook, want hij belooft nu hoe dan ook in de kamer te blijven. Hij houdt nog wel vol dat er destijds ‘goede redenen’ waren, maar tegelijk is duidelijk dat hij juist Balkenende te weinig commitment aan zijn eigen kabinet verwijt.

Recente ervaringen ondersteunen dus inderdaad de stelling dat partijleiders in de kamer goed zijn voor de stabiliteit van een kabinet. Maar daarover heeft Rutte geen onduidelijkheid laten bestaan. Hij heeft het over de situatie wanneer de VVD de grootste wordt. Hoe zit het dan?

Ik neig ernaar om het toch wenselijker te vinden dat de premier-kandidaat bekend is. Daarvoor zie ik twee argumenten.

In de eerste plaats kiezen wij officieel inderdaad niet onze minister-president. Officieus natuurlijk wel. Dat we er een onbekende fractie grijze muizen bijgeleverd krijgen, is misschien democratisch minder fraai maar praktisch wel handig in een parlementair stelsel. Een onbekende gratis bijgeleverde minister-president heeft behoorlijke democratische nadelen (niemand heeft tenminste indirect voor hem of haar gekozen) maar geen praktische voordelen in een parlementair stelsel.

Sterker nog, en dat is het tweede argument, het is misschien wel een nadeel in een parlementair stelsel. Wat gebeurt er met het ‘dualisme’ tussen regering en parlement? Het zwaartepunt komt wel heel sterk in het parlement te liggen, als de minister-president niet de (of een) winnaar van de verkiezingen is.

{ 4 reacties… read them below or add one }

1 PWdH 24/05/2010 om 14:53

Maar dat de premierskandidaat voor de verkiezingen bekend moet zijn, betekent toch nog niet dat het noodzakelijkerwijs Rutte is?

2 GB 24/05/2010 om 15:28

Nee. Maar Rutte is niet alleen onduidelijk over de omstandigheden waaronder hij een ander naar voren gaat schuiven, maar ook over de vraag wie dat dan wordt. Hij benadrukt namelijk telkens dat er ook nog anderen dan Kroes zijn.

3 Björn S 25/05/2010 om 21:17

Misschien wordt er in Nederland op dit moment wel teveel nadruk gelegd op wie minister-president wordt. De premier in Nederland vervult immers niet eens een zeer bijzondere positie: hij is slecht één van de ministers uit het kabinet en staat op gelijke voet met hen. Het feit dat de Nederlandse bevolking tegen de minister-president aankijkt als de feitelijke leider van het land en het feit dat hij door de media als zodanig wordt afgeschilderd, doet er niet aan af dat dit constitutioneel gezien niet zo is. Hij is maar weinig meer dan een normale minister; hij staat niet boven zijn collega’s en hij heeft, hoewel hij de ministerraad leidt hierin slechts één stem. Door zijn weinig afwijkende functie is het volgens mij dan ook onterecht dat enorm veel aandacht wordt besteed aan de vraag welke persoon de functie van premier zal vervullen, terwijl er weinig of niet wordt gesproken over wie de overige ministersposten zullen vervullen.

In de aanloop naar de komende verkiezingen moet daarom niet de nadruk liggen op wie premierskandidaat is, maar op de plannen die de politieke partijen hebben met het land. Het zijn immers Tweede Kamer verkiezingen, en het zijn uiteindelijk de fracties van de Tweede Kamer die een regeerakkoord zullen sluiten. Wie dit akkoord dan uiteindelijk gaat uitvoeren is voor de kiezer minder relevant. Van belang zijn immers niet zozeer hun politieke opvattingen of hun vaardigheden in het debat (deze zijn vooral van belang bij de hun ondersteunende fracties), maar hun vaardigheden als bestuurder. De betrokken politieke partijen zullen een betere kijk hebben op de competenties van hun partijgenoten dan de kiezer. Wat weet een gemiddelde Nederlander immers over de bestuurscapaciteiten van Mark Rutte? Daar kunnen we alleen maar naar raden.

Wat blijft er over van het dualisme wanneer Rutte geen premier zou worden en wanneer de VVD de grootste partij wordt? Mijns inziens zou dat bij uitstek een dualistische gang van zaken zijn, als we aannemen dat het de taak is van de regering om het regeerakkoord uit te voeren dat door fracties uit het parlement is gesloten. Dit laatste sluit aan bij de gedachte van het parlementair stelsel waarin de bestuurders door de Tweede Kamer(fracties) worden gecontroleerd op de juiste uitvoering van hun regeerakkoord. Wanneer de politiek leiders, die na de verkiezingen in de hoedanigheid van fractievoorzitter het regeerakkoord sluiten en dit vervolgens daarna zelf gaan uitvoeren, nu in de hoedanigheid van minister(-president), is er juist sprake van monisme. Er zit alleen één kink in de kabel: dit zou goed werken wanneer de fracties die het regeerakkoord sluiten ook degenen zijn die bepalen wie hun akkoord gaan uitvoeren. De situatie is nu echter zo dat de formateur degene is die de regering samenstelt en niet de betrokken fracties en ook de formateur wordt niet door de betreffende fracties benoemd maar door de Koningin. Door de betrokkenheid van de Koningin in de formatie en de beperkte macht van de fracties hierbij, is het haast niet anders voor te stellen dan dat de Koningin de politiek leider van de grootste partij in de coalitie aanstelt als formateur, waarna deze de functie van minister-president zelf zal vervullen.

Nog één punt: wat mij altijd opvalt, is dat er automatisch van wordt uitgegaan dat de leider van de grootste partij de minister-president zal worden. Dit is absoluut niet noodzakelijk. Het is immers niet noodzakelijk dat de grootste partij na de verkiezingen partij wordt bij het regeerakkoord. Zeker nu het er naar uitziet dat er geen partij is die er qua zetelaantal met kop en schouder bovenuit steekt, is het heel goed mogelijk dat er een coalitie gevormd wordt waaraan de partij met het grootste zetelaantal niet deelneemt: dit hangt volledig af van de voorkeur van de partijen. Wanneer de grootste partij buitengesloten zou worden is dat in ons stelsel ook niet ondemocratisch, zoals vaak wordt beweerd, maar een mogelijkheid die eigen is aan het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Het is zelfs nog zo dat er geen officiële regel is die stelt dat de grootste partij uit de coalitie de minister-president levert, hoewel dit naar mijn weten wel altijd is gebeurd.

4 Doortje Messing 31/05/2010 om 00:50

Denkelijk weetje: dat ‘inconcludent’ lijkt mij bewust of onbewust overgenomen van de besprekingen van de Britse verkiezingen, die Rutte vast heel goed gevolgd zal hebben en waarvan de uitslag ‘inconclusive’ heette te zijn. Sowieso is het heerlijk vergelijken tussen de Britse, Belgische en Nederlandse verkiezingen, en dan met name bij de diverse liberalen.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: