SGP-zaak continued – Stoelendans der Staatsmachten

door JU op 05/02/2011

in Bestuursrecht, Grondrechten, Rechtspraak

Post image for SGP-zaak continued – Stoelendans der Staatsmachten

De nasleep van de SGP-zaak begint vorm te krijgen. Liet de Hoge Raad eerder weten dat de Staat het Vrouwenverdrag schond door te gedogen dat de SGP vrouwen expliciet uitsluit van het kiesrecht, inmiddels is ook de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State weer eens aan zet geweest.

De Hoge Raad weigerde destijds de Staat te bevelen een nieuwe Kieswet te schrijven. Dat was een zaak voor de politiek. Wel drukte de civiele rechter de Staat met een ferm declaratoir op het hart dat er een effectieve oplossing moest komen. Een termijn noemden Hof en Hoge Raad niet. Zou ook niet logisch zijn geweest. Dan begint het toch weer op een wetgevingsbevel te lijken. En bovendien: wat moet de civiele rechter als de Staat zich niets aan die termijn gelegen laat liggen?

Intussen maken regering en parlement vooralsnog geen haast. Niet zolang de Nederlandse agenten nog niet op Afghaanse bodem staan en de SGP hard nodig is om de steun van de Kamer daarvoor te verzekeren.  Met de provinciale verkiezingen in het vooruitzicht, wordt het steeds interessanter wat de gevolgen van het declaratoir zijn voor die verkiezingen. Als de Staat onrechtmatig handelt door de SGP met ‘vrouwloze’ lijsten mee te laten doen aan de verkiezingen, wat moet je als stembureau dan met zulke lijsten doen?

In Utrecht vond iemand kennelijk dat de SGP dan maar door het stembureau moet worden geweigerd. En helemaal onzin is dat natuurlijk niet. Dat stembureau maakt immers deel uit van de Staat (al is het een aardige vraag of het provinciale stembureau strikt genomen onderdeel uitmaakt van de provincie of van de Staat – gesproken wordt van een provinciaal stembureau, maar het voert de nationale Kieswet uit. Iemand?). En alle organen van de Staat zijn verplicht er zorg voor te dragen dat deze zijn volkenrechtelijke verplichtingen nakomt. Zeker als, zo benadrukte de appellante, de wetgever in gebreke lijkt te blijven.

De Afdeling ziet dat anders. Niet voor niets vond de Hoge Raad de kwestie te politiek van aard voor een wetgevingsbevel. En dat geldt helemaal voor wijziging van de Kieswet, aldus de Afdeling. Uit de parlementaire geschiedenis van de Kieswet blijkt immers dat men niet wilde dat het bestuur (lees: het stembureau) inhoudelijke eisen zou gaan stellen aan partijen en hun kieslijsten. Dat moest aan de rechter worden overgelaten. In onvervalst Kneuterdijks concludeert de Afdeling in één, knappe, zin:

Hieruit vloeit voort dat de wetgever heeft beoogd de rechtmatigheidstoets van de statuten, doelstellingen en werkzaamheden van politieke partijen in handen te leggen van de burgerlijke en strafrechter en, in overeenstemming met artikel 4 van de Grondwet, welk artikel aansluit bij artikel 25 van het van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten en artikel 3 van het Eerste Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, aan het hoofdstembureau slechts op te dragen de door kiezers ingediende kandidatenlijsten, die al dan niet zijn voorzien van een aanduiding van een politieke partij, te toetsen aan limitatief in de Kieswet opgesomde formele vereisten, waarvan de betekenis op voorhand duidelijk is.

Op die conclusie van de Afdeling is weinig af te dingen. Haar oordeel dat uit de rechtspraak van de civiele rechter niet zonder meer volgt dat het Stembureau maar even kieslijsten moet afkeuren ligt voor de hand. Inderdaad: Hoge Raad en Hof vonden de kwestie rijp voor politieke beraadslaging en die vindt niet plaats in het stembureau (hoe gezellig het daar ook keuvelen is) maar in het parlement.

Die verwijzing van de Afdeling naar de parlementaire geschiedenis van de Kieswet heeft wel tot gevolg dat zich langzamerhand een stoelendans tussen de staatsmachten begint af te tekenen. De civiele rechter vond het niet zijn taak om iets aan de schending van het Vrouwenverdrag te doen en verwees daarvoor naar de politieke organen. Van die politieke organen laat de wetgever de kwestie voorlopig op haar beloop. Het bestuur heeft er weinig trek in om in dat vacuüm te springen. En de bestuursrechter voelt zich niet geroepen om het bestuur op dat punt achter de broek te zitten. Bepalen wie wel of niet aan de verkiezingen mee mag doen – dat is, aldus de Afdeling, een taak van de civiele en de strafrechter. ‘Jullie moesten zonodig wat met het Vrouwenverdrag’ lijkt men daar aan de Kneuterdijk te willen zeggen, ‘dan los je het zelf ook maar op’.

Iet anders. De Afdeling had er ook voor kunnen kiezen om die verwijzing naar de parlementaire geschiedenis van de Kieswet helemaal niet van stal te halen. Gewoon ontkennen dat de Staat het Vrouwenverdrag schendt. Dat zou immers in lijn zijn met eerdere rechtspraak van de Afdeling in de context van de SGP-subsidie. Dat zou wel oorlog betekenen tussen de Kneuterdijk en Huis Huguetan. Fans van soaps vragen zich dan of men dat binnen de Afdeling nog heeft overwogen. Accepteert de Afdeling de interpretatie van de Hoge Raad nu, of accepteert men alleen het dictum van de civiele rechter? De Staat moet volgens de Afdeling dan maatregelen nemen, niet omdat anders een schending van het Vrouwenverdrag blijft voortbestaan, maar alleen omdat de civiele rechter het zegt. En in hoeverre acht de Afdeling zich daaraan dan gebonden? Zij is ook een onderdeel van de Staat en dus gebonden aan het dictum van de civiele rechter. Maar wie het zo strikt speelt, moet ook erkennen dat de Utrechtse klager zich op dat dictum eigenlijk niet kon beroepen want hij of zij was in de zaak tussen Clara Wichmann en de Staat (vermoedelijk) geen partij.

Het zou daarom ook best kunnen dat de Afdeling hier gekozen heeft voor een gezonde portie ‘downplay’. Op dit blog gaat het nog weleens over constitutioneel pluralisme. Het idee dat er naast elkaar verschillende rechtsstelsels bestaan die niet hiërarchisch aan elkaar ondergeschikt zijn. De relatie tussen het EVRM en de EU is daarvan (voorlopig nog) een voorbeeld, net als het Unierecht en het recht van de lidstaten (dat zegt tenminste een groeiende groep auteurs). De SGP-kwestie is er ook een voorbeeld van.

Het leuke van pluralisme is dat niemand precies weet wat het is. Dus ook niet of het nu iets beschrijvends is (“kijk nou es: verschillende rechtsordes, geen hiërarchie!”), of ook iets normatiefs (“die afwezigheid van hiërarchie is een prima zaak, zo lang we er met zijn allen maar voor zorgen dat we met elkaar door één deur blijven kunnen”). Deze uitspraak van de Afdeling lijkt te passen in die laatste categorie. Men vermijdt een openlijk conflict met de civiele rechter, maar schuift de kwestie vakkundig terug op diens bord. En laat zich verder niet meer uit dan strikt noodzakelijk over de vraag of men het inhoudelijk gebonden acht aan diens uitspraak. Miguel Maduro, de Portugese kampioen van het pluralisme, zou de Afdeling een uitbundige lach schenken.

{ 22 reacties… read them below or add one }

1 Rob 06/02/2011 om 11:43

JU,

Even twee puntjes op de i.

Je schrijft: “De Hoge Raad weigerde destijds de Staat te bevelen een nieuwe Kieswet te schrijven. Dat was een zaak voor de politiek.” De Hoge Raad weigerde de Staat te bevelen welke maatregel dan ook te nemen. De beoordeling van de proportionaliteit van de concrete effectieve maatregel die de SGP tot het gewenste resultaat zou moeten dwingen was allereerst een zaak voor de politiek. Maar wie kan zeggen wat een effectieve maatregel is? De SGP kan dat alleen zeggen. Misschien is er daarom wel geen effectieve maatregel!

Je schrijft: “Als de Staat onrechtmatig handelt door de SGP met ‘vrouwloze’ lijsten mee te laten doen aan de verkiezingen, wat moet je als stembureau dan met zulke lijsten doen”. De SGP-zaak ging niet over vrouwloze lijsten, maar over dat de SGP vrouwen niet het recht op kandidaatstelling voor de partij heeft toegekend en mannen wel. De statuten zouden vrouwen van dat recht uitsluiten.

2 GB 07/02/2011 om 15:46

Om ‘r maar meteen een trema van te maken:

De statuten zijn bij de SGP het probleem niet, het springende punt is het Program van Beginselen.

3 Rob 07/02/2011 om 21:33

GB,

Verklaar je nader. Hoe kom je daarbij? Waar lees je dat in enig vonnis? En als het klopt, waar staat dan de opvatting van de SGP over vrouwen met betrekking tot het passief kiesrecht, een opvatting die de SGP mag blijven uitdragen in algemeen vertegenwoordigende organen?

Het NJCM, eiser in eerste aanleg, schrijft op de website: “De Hoge Raad heeft op 9 april 2010 geoordeeld dat Nederland in strijd met het VN-Vrouwenverdrag handelt door toe te staan dat de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) in hun statuten heeft vastgelegd dat vrouwen geen passief kiesrecht genieten en dus niet verkiesbaar mogen zijn namens de partij.”

En de Rechtbank oordeelde, onweersproken: “Ten overvloede en ter verduidelijking vermeldt de rechtbank dat ten tijde van de goedkeuring c.q. invoering van het Vrouwenverdrag eind jaren ’80, de statuten van de SGP nog niet de (gewraakte) bepalingen bevatten inzake het buitengewoon lidmaatschap van vrouwen en de gevolgen daarvan. In zoverre kon de regering toen het standpunt innemen voor zover het de SGP betreft dat de Staat aan de verplichtingen uit het Vrouwenverdrag voldeed. Echter niet gesteld of gebleken is dat de regering nadien, dus sinds 1997, maatregelen jegens de SGP heeft ondernomen om er voor te zorgen dat de Staat zou voldoen aan zijn verplichtingen uit het Vrouwenverdrag.”

Het Program van Beginselen is sinds 1989 qua tekst ongewijzigd.

4 GB 08/02/2011 om 10:11

Laat ik het anders vragen: waar in de statuten (te downloaden op sgp.nl) vind je een onderscheid tussen mannen en vrouwen? (behalve dan de functie vertrouwensman)

De bepalingen uit de statuten ten aanzien van het lidmaatschap van vrouwen zijn na de rechtbank uitspraak gewijzigd. En het Algemeen Reglement doet in artikel 15 lid 9 alleen aan leeftijdsdiscriminatie. (Clara! Pak ze!) Het Program van Beginselen heeft het over het (publieke) regeerambt waar de vrouw niet in thuishoort.

5 Rob 08/02/2011 om 10:25

GB,

Goede vraag!! In de statuten wordt geen onderscheid gemaakt – ik schreef daarom – let op ‘zouden’: “De statuten zouden vrouwen van dat recht uitsluiten”. Het NJCM vindt dat.
Maar waar staat het na de statutenwijziging van 2006? Hoe heeft de SGP de gewraakte uitsluiting sindsdien geregeld? De statutenwijziging van 1997 – toen werd het geregeld in de statuten – was de reden voor de juridische procedure. Zoals geschreven, het Program van Beginselen is sinds 1989 qua tekst ongewijzigd.
Dus, GB, verklaar je nader.

6 GB 08/02/2011 om 10:34

Dat probeer ik telkens: het staat in het Program van Beginselen, artikel 10: ‘De opvatting van het vrouwenkiesrecht voortkomend uit een revolutionair emancipatiestreven, strijdt met de roeping van de vrouw. Dat laatste geldt ook voor het zitting nemen van de vrouw in politieke organen, zowel vertegenwoordigende als bestuurlijke.’ Voordien konden vrouwen niet eens gewoon lid worden en werd hun opmars naar het kamerlidmaatschap daar al gefrustreerd. Nu zijn ze (wellicht) niet beginseltrouw, zoals het AR eist, in het licht van het Program van Beginselen. Dat het daar al van voor 1989 in staat lijkt me volstrekt irrelevant.

7 Rob 08/02/2011 om 10:48

GB,

Voordien, in de statuten van 1997 – lees het Rb- en Hof-vonnis er maar op na – werd geregeld dat vrouwen niet voor het recht op kandidaatstelling voor de SGP in aanmerking kwamen. Hun opmars naar het kamerlidmaatschap werd daarmee gefrustreerd. Dat is in 2006 geschrapt. Het PvB is sinds 1989 ongewijzigd. Bovendien in het PvB staat “opvatting”. In het PvB staat de opvatting, die de SGP mag houden en uitdragen. Dat dit daar staat, vindt ook het Hof en de HR – lees het daar maar na (of anders mijn artikelen in het NJB).

8 GB 08/02/2011 om 10:58

Uit de arrest van het Hof:

1.4 Op grond van Gods Woord en het Program van Beginselen stelt de SGP zich op het standpunt dat de man het hoofd is van de vrouw en dat de vrouw het regeerambt niet toekomt. Deze opvatting (hierna: ‘het vrouwenstandpunt’) heeft er onder meer toe geleid dat de statuten van de SGP in 1997 in die zin zijn gewijzigd dat vrouwen slechts buitengewoon lid van de SGP konden worden, hetgeen betekende dat vrouwen binnen de partij geen bestuursfuncties konden vervullen, geen stemrecht hadden en niet kandidaat gesteld konden worden voor algemeen vertegenwoordigende organen.

De SGP kneep de boel af bij het lidmaatschap. Vrouwen konden slechts buitengewoon lid worden, en kandidaatstelling was voor leden. Nu proberen ze dat via binding aan het Program van Beginselen. Zoals overigens ook in de uitspraak van het Hof staat. Het Hof concludeert dat de SGP dat ‘effectief’ doet. ‘De SGP voorkomt effectief dat vrouwen zich verkiesbaar kunnen stellen voor de vertegenwoordigende colleges.’

9 Rob 08/02/2011 om 11:12

GB,

Precies. Het is de juridische binding, althans dat meent het Hof, aan het PvB. Niet het PvB zelf! Nu is het ook bij het lidmaatschap geregeld, leden zijn juridisch gebonden aan het PvB. Was het eerst expliciet in de statuten geregeld, nu is het geregeld door die binding die sinds 2006, en niet daarvoor, volgens het Hof aan de orde zou zijn.

Dit weerlegt toch jouw stellingen?

10 GB 08/02/2011 om 11:28

Ik begrijp het, geloof ik, niet meer.

11 Rob 08/02/2011 om 11:39

GB,

Wat begrijp je niet meer?

De juridische binding aan het PvB is geregeld in de statuten, met een bepaalde juridische kwalificatie van het woord “onderschrijven” daarin.

Snijdt de SGP die binding (het touw) als lidmaatschapseis door, dan is het probleem opgelost. Het PvB, dat zijn de opvattingen (sic) van de SGP, mag de SGP houden, de vrijheid van meningsuiting van de SGP was immers niet in het geding.

12 ROVE 08/02/2011 om 16:13

Rob K. neem ik aan?!

13 Bert van der Linde 08/02/2011 om 20:07

Rob, als ik het goed begrijp pleit je ervoor dat de SGP niet-leden die tevens vrouw zijn kandideert voor de verkiezingen van algemeen vertegenwoordigende organen? Deze zijn immers niet gebonden aan het program van beginselen en kunnen dus probleemloos gekandideerd worden. Of bedoel je dat de SGP een principieel ledenloze partij dient te worden, zoals de PVV? Ik kan me niet voorstellen dat je bedoelt dat de SGP een partij moet worden die wel een program van beginselen heeft, maar niet van haar leden verlangt dat die zich daaraan houden.

Je opmerking over het touw kan ik niet volgen. Waar in de uitspraken van rechtbank en hof is sprake van een touw? Ook in je artikelen in De Bannier lees ik er niets over. Het lijkt mij een konijn uit de hoge hoed.

14 Rob 08/02/2011 om 20:34

Bert,

De vraag was, en is, hoe de SGP de juridisch gewraakte uitsluiting heeft geregeld. Volgens het hof is dat, omdat de SGP de leden juridisch bindt aan de opvatting, in het PvB van de SGP, dat de vrouw het passief kiesrecht niet toekomt, terwijl de SGP die opvatting wel mag houden en uitdragen. Van het hof moet die binding dus van de baan. Die binding noemde ik hier ‘touw’ (in de Bannier heb ik nooit iets geschreven ….).

De SGP mag van het hof wel een program van beginselen hebben, maar niet van haar leden verlangen dat die zich daaraan houden in de zin van “juridisch gebonden”. De SGP mag wel onderscheid blijven maken naar welke opvattingen aspirant-leden en aspirant-kandidaten hebben. De SGP mag geen onderscheid maken naar man en vrouw bij het lidmaatschap en de kandidaatstelling, en dat onderscheid maakt de SGP met die juridische binding.

Ik denk dat je ‘juridische binding moet uitleggen als dat de leden zich moeten gedragen in overeenstemming met de opvatting van de SGP over de vrouw – voor vrouwelijke leden betekent dat ze zich niet mogen kandideren, want daarmee gedragen ze zich niet in overeenstemming met die opvatting. De SGP mag dus wel vragen of aspirant-leden en aspirant-kandidaten (vrouwen en mannen dus) de opvatting van de SGP over de vrouw delen.

15 Bert van der Linde 08/02/2011 om 20:41

Dank voor deze uitleg! Je bent het dus volledig eens met GB dat het probleem toch echt bij het program van beginselen ligt en nergens anders. Het is me helder.

16 Rob 08/02/2011 om 20:44

N.B. “niet in overeenstemming” moet zijn “in overeenstemming”. Tja het blijft lastig.

17 Rob 08/02/2011 om 20:47

Bert,

Nee, het zit in die binding. Het zit niet in het PvB. Hoe kom je er toch bij dat ik beweer dat het in PvB zit? Het PvB mag de SGP houden en de SGP mag ook eisen dat leden de opvattingen daarin delen.

18 Joke Mizée 08/02/2011 om 22:49

Misschien verhelderend om Rob’s artikel op deze site over dit onderwerp er nog eens bij te pakken:
http://www.publiekrechtenpolitiek.nl/tegenspraak-in-conclusie-ag-in-sgp-zaak/

19 Rob 09/02/2011 om 07:38

Joke,

In mijn reacties hierboven geef ik de uitleg van het hof weer. In de uitleg van het hof is de ongelijke behandeling geregeld met een bepaald soort binding aan de opvatting van de SGP over de vrouw, en die opvatting staat in het Program van Beginselen (art. 10; een opvatting die de SGP mag houden!). Die uitleg schrijft het hof toe aan de SGP, maar dat is ten onrechte. De SGP heeft de ongelijke behandeling niet geregeld op de wijze die het hof meent.

In mijn artikel op deze site zet ik uiteen hoe de ongelijke behandeling na de statutenwijziging van 2006 feitelijk wel is geregeld door de SGP.

20 Bert van der Linde 09/02/2011 om 19:35

Rob, ik geloof dat ik het nu beter begrijp. De statuten van de SGP bepalen nu:

“Leden van de partij zijn personen die de grondslag en de doelstelling van de partij onderschrijven, de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt en zich bij een plaatselijke kiesvereniging in hun woonplaats of gemeente als zodanig hebben aangemeld en zijn toegelaten.”

Het program van beginselen vormt grondslag en doelstelling van de partij. Leden moeten dat onderschrijven. Echter, alleen de artikelen 7 en 10 zijn direct problematisch (gaan immers over de vrouw). Een herzien artikel in de statuten zou dus kunnen luiden:

“Leden van de partij zijn personen die de grondslag en de doelstelling van de partij onderschrijven, met uitzondering van de artikelen 7 en 10 van het program van beginselen, tenzij Nederland in het ongelijk wordt gesteld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, bij voorkeur de Grote Kamer, dan wel in het juridisch touwtrekken tussen de Hoge Raad en de Afdeling bestuursrechtspraak de eerstgenoemde zijn oordeel herziet, dan wel een regering aantreedt, waaraan de Staatkundig Gereformeerde Partij al dan niet aan deelneemt (gedoogconstructies inbegrepen), die het Vrouwenverdrag opzegt, dan wel enige andere omstandigheid optreedt die maakt dat politieke partijen de vrijheid hebben vrouwen niet te kandideren, de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt en zich bij een plaatselijke kiesvereniging in hun woonplaats of gemeente als zodanig hebben aangemeld en zijn toegelaten.”

Dat lijkt mij de simpelste oplossing.

21 Rob 09/02/2011 om 19:59

Bert,

Je oplossing artikel doet af aan de vrijheid van meningsuiting van de SGP – die was niet in geding.

De SGP mag namelijk onderscheid blijven maken naar welke opvattingen (aspirant-)leden en (aspirant-)kandidaten huldigen, de SGP mag selecteren op welke opvattingen (aspirant-)leden en (aspirant-)kandidaten “onderschrijven” in de gebruikelijke betekenis van “huldigen” – het met een opvatting eens zijn – ook de opvatting van de SGP over de vrouw, art. 7 en 10. De SGP mag vragen dat (aspirant-)leden en (aspirant-)kandidaten die opvating huldigen. De SGP hoeft geen personen (m/v) als lid en tot de kanidaatstelling toe te laten die die opvatting niet huldigen.

De SGP mag daarentegen niet vragen dat (aspirant-)leden en (aspirant-)kandidaten zich gedragen in overeenstemming met die opvatting: een vrouw die zich aanmeldt voor de kandidaatstelling handelt niet in overeenstemming met de opvatting van de SGP over de vrouw.

Zoals het in de huidige statuten staat is dus goed. Volgens het gerechtshof zit het-em in het “juridisch gebonden” zijn aan de opvattingen van de SGP over de vrouw. Dat “juridisch gebonden” kan niet betekenen dat (aspirant-)leden en (aspirant-)kandidaten de opvattigen dienen te huldigen, onderschijven in de gebruikelijke betekenis, want dat mag de SGP blijven eisen.

Doordenkend op de optiek van het hof: de SGP heeft aan het “onderschrijven ” van opvattingen de minder gebruikelijke betekenis gegeven van “je gedragen in overeenstemming met” opvattingen. Als de SGP die minder gebruikelijke betekenis van “onderschrijven” schrapt, dan is het goed.

Tekstueel hoeft er dus niets in de statuten en het program van beginselen worden gewijzigd. Een betekenis moet worden geschrapt. De oplossing is dus nog veel simpeler ….

22 Rob 08/05/2012 om 12:54

GB,

Het HR-arrest is een declaratoir vonnis, met dien verstande dat het onrechtmatig handelen van de Staat alleen kan worden verholpen door maatregelen te nemen; daarop slaat het onderdeel in het arrest dat de Staat gehouden is om maatregelen te nemen, en dat onderdeel moet dan uitgevoerd worden, zolang de SGP zich uiteraard niet uit zichzelf aanpast. Het declaratoir vonnis is a.h.w. een indirect bevel tot maatregelen c.q. tot wetgeving die de wettelijk bevoegdheid geeft om bepaalde maatregelen te nemen om het onrechtmatig handelen van de Staat te beëindigen.

Of de wetgever de ruimte zou moeten hebben weloverwogen het standpunt te betrekken dat de zij er toch anders over denkt dan de Hoge Raad en niet vindt dat het Vrouwenverdrag tot actie tegen de SGP noopt? Het komt dan uiteindelijk aan op welke afweging van grondrechten zorgvuldiger, weloverwogener is – dat is conform EHRM-jurisprudentie, zie het artikel van Janneke Gerards hierover in “Geschakeld Recht”. Ik heb enige tijd geleden het standpunt ingenomen dat de Hoge Raad de wetgever heeft gepasseerd, omdat de wetgever zelf een afweging had gemaakt, maar ik meende al snel dat de HR dat mag indien er sprake is van een zorgvuldigere, weloverwogenere afweging (meer belangen verdisconteerd), en dat is mijns inziens het geval.

Overigens, uit een juiste a contrario redenering volgt dat in het Vrouwenverdrag al een afweging is gemaakt ten nadele van de SGP (hierover heb ik geschreven in het tijdschrift Openbaar Bestuur). Dan zou de wetgever aan die afweging gebonden zijn, hoewel ik de affweging in het Vrouwenverdrag niet zorgvuldiger of weloverwogener kan noemen.

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: