Shell negeert VN Principes over mensenrechten

door Ingezonden op 06/09/2011

in Haagse vierkante kilometer

Shell’s beslissing om niet vooruit te lopen op de politiek in het opschorten van haar Syrische activiteiten, negeert de kort geleden aangenomen VN Guiding Principles on Business and Human Rights. Deze Guiding Principles zijn unaniem aangenomen door de VN Mensenrechtenraad en dus afspiegeling van een wereldwijde consensus. Ze koppelen de verantwoordelijkheid van multinationals als Shell uitdrukkelijk los van de verplichtingen van Staten.

D66-leider Alexander Pechtold, gesteund door andere Tweede Kamer-fracties, deed vorige week een moreel beroep op Shell om zich terug te trekken uit Syrië, waar het bewind van president Assad duizenden tegenstanders martelt en om het leven brengt. De activiteiten van Shell leveren het regime in Syrië rechtstreeks geld en brandstof op die worden ingezet voor de repressie van de opstand. Inmiddels is door de EU tot sancties besloten.

Topman Benschop van Shell voerde vorige week een aantal argumenten aan waarom hij niet van plan was gevolg te geven aan Pechtold’s oproep. De belangrijkste – en op het eerste gezicht meest plausibele – tegenwerping van Benschop luidde dat Shell haar activiteiten in Syrië niet hoeft stil te leggen vóórdat eerst politieke sancties tegen Syrië zijn getroffen door de Europese Unie. Dit lijkt een valide argument en de ex-PvdA staatssecretaris wees ons terecht op deze pijnlijke inactiviteit aan de kant van de EU.

Het debat heeft zich tot nu toe geconcentreerd op de effectiviteit van eenzijdige actie door Shell. Effectiviteit is niet de enige graadmeter waarop we beslissingen dienen te beoordelen. Een evaluatie van Shell’s argumentatie vanuit juridisch perspectief plaatst de weigerachtige houding van Shell – en overigens ook van de andere multinationals betrokken bij de exploitatie en export in en vanuit Syrie – in een kritischer daglicht.

Afgelopen juli heeft de VN Mensenrechtenraad de Guiding Principles on Business and Human Rightsaangenomen. In de VN Mensenrechtenraad zitten 47 staten die alle continenten vertegenwoordigen. Nog niet eerder is op zulk hoog niveau een document aangenomen dat zulke vergaande verantwoordelijkheden voor internationaal opererende bedrijven bevat.

Volgens de Guiding Principles hebben niet alleen staten, maar ook multinationals de ‘verantwoordelijkheid om de mensenrechten te respecteren’. Volgens Principle 11 moeten bedrijven niet alleen zelf mensenrechten respecteren maar ook ‘actie ondernemen om te voorkomen dat ze betrokken zijn bij activiteiten met een negatieve impact op de mensenrechten’. Dit is vooral van toepassing waar wordt samengewerkt met staatsbedrijven die mensenrechten schenden.

Van groter belang voor het geval van Shell in Syrië is Principle 13. Dat stelt dat bedrijven ‘moeten vermijden via hun eigen activiteiten bij te dragen aan mensenrechtenschendingen’ en dat zij direct actie dienen te ondernemen als zij erachter komen dat dit wel het geval is. Bovendien moeten ze zich inspannen om te voorkomen dat mensenrechtenschendingen worden gepleegd door zakenpartners die ‘een directe link hebben met hun eigen activiteiten, producten of diensten’.

Shell’s activiteiten en producten dragen direct bij aan het mogelijk maken van mensenrechtenschendingen. De multinational voorziet immers het regime van brandstof en inkomsten. Daarmee handelt Shell in strijd met de Guiding Principles. Als Shell dat wil voorkomen zal het voorlopig alle operaties stil moeten leggen. Tenzij het een manier bedenkt om haar activiteiten in Syrië voort te zetten zonder daarbij het regime te ondersteunen in haar repressie.

Wanneer precies begint de verantwoordelijkheid van Shell te lopen? Hoe verhoudt die zich tot de verplichtingen van staten? Nergens in de Guiding Principles blijkt dat de verantwoordelijkheden van multinationals pas van toepassing zijn als eerst actie is ondernomen door staten of internationale organisaties. Sterker nog, ze stellen expliciet dat die niet afhangt van de wil van staten om iets aan de situatie te doen (Principle 11). Ook heeft Shell een individuele verantwoordelijkheid die niet afhankelijk is van collectieve actie door alle in Syrië aanwezige multinationals. Benschop mag zich dus ook niet beroepen op de positie van concurrenten.

Uit de vrijblijvende naam van de Guiding Principles blijkt al dat ze geen verplicht internationaal recht creëren. Wel is dit het meest gezaghebbende VN-document waarin zonder aarzelingen wordt gesteld dat bedrijven naast staten een parallelle verantwoordelijkheid hebben mensenrechten te respecteren en aan schendingen daarvan door anderen op geen enkele manier bij te dragen. Tientallen grote multinationals, waaronder Shell, zijn bovendien betrokken geweest bij de jarenlange consultaties die aan de Guiding Principles vooraf zijn gegaan.

Mogelijk vormen ze een eerste stap op weg naar juridische verplichtingen. Een belangrijke discussie blijft hoe binnen het op staten gerichte systeem van internationaal publiekrecht een plek kan worden gegeven aan juridische verplichtingen voor private actoren. Maar ook nu al maken de Principes duidelijk dat er binnen de VN een consensus is dat bedrijven zoals Shell zich niet kunnen verschuilen achter de verplichtingen van Staten en zelf actie dienen te ondernemen zodra hun activiteiten dreigen bij te dragen aan mensenrechtenschendingen.

Nu het er op lijkt dat de EU-sancties slechts een deel van de olie-industrie (namelijk de export) zullen beslaan, blijft het punt van Shell’s parallelle verantwoordelijkheid een issue. Bovendien treden ze pas op 15 november in werking. Dus Benschop, verschuil je niet achter de voortgaande inertie van de EU, en neem je verantwoordelijkheid.

Tim Staal, promovendus internationaal recht aan het Amsterdam Center for International Law, Universiteit van Amsterdam

{ 9 reacties… read them below or add one }

1 PB 06/09/2011 om 08:25

M.i. maakt het geen snars uit wat men in de ivoren toren allemaal voor mooie documenten maakt. Ik bedoel wat betekent het nou als je een staat die mensenrechten schendt, voorziet van inkomsten? Over welke mensenrechten heb je het dan? Die van het IVBPR? Nou dan kunnen we alle handel met Saudi-Arabie en China stopzetten… Hmm, waarom doen we dat niet… Kortom, het gaat om politieke opportuniteit.

2 PB 06/09/2011 om 08:35

Ik heb het even gecontroleerd, maar China en Saoedi-Arabie zijn zelf lid van de Mensenrechtenraad. Vraag me af hoe zij ernaar kijken. China heeft niet echt het beleid zich te bemoeien met mensenrechten als ze zaken doen. Er zijn ook nog andere echte mensenrechtenlanden als Pakistan, Cuba en Libie die lid zijn.

3 PvH 06/09/2011 om 09:14

Is het niet een beetje kort door de bocht om te stellen “Shell’s activiteiten en producten dragen direct bij aan het mogelijk maken van mensenrechtenschendingen”. Het mogen plegen van die schendingen door het regime zijn toch geen deel van of voorwaarde voor het contract van Shell met het regime? Rare richtlijn dan.

4 MD 06/09/2011 om 10:51

Ik snap niet de zin “Deze Guiding Principles zijn unaniem aangenomen door de VN Mensenrechtenraad en dus afspiegeling van een wereldwijde consensus.” niet helemaal. Als in de VN Mensenrechtenraad 47 staten zitten die alle continenten vertegenwoordigen, terwijl de principles zich ook uitstrekken tot multinationals e.d., dan lijkt het me nogal een juridisch construct om te spreken van een consensus. De 47 staten vertegenwoordigen juridisch gezien wellicht ‘hun’ continent, maar daarmee is toch niet gezegd dat alle staten ter wereld het ook daadwerkelijk (feitelijk) eens zijn met de principles? Is het niet wat overtrokken om (al te) groot gezag toe te kennen aan dit advies van een orgaan van de VN?

5 MvdS 06/09/2011 om 11:53

Juridisch is dit natuurlijk heel zwak… Daar waar enorm veel landen de niet-bindende resoluties van de mensenrechtenraad met regelmaat naast zich neerleggen, is het natuurlijk hypocriet om nu een rechtspersoon dat geen enkele binding met de VN heeft, aan deze “regels” te gaan houden.

“Regels” uiteraard in aanhalingstekens omdat het geen regels zijn. Het leidende principe in internationaal recht, zelfs daar waar het niet-statlijke actoren betreft, is ‘consent to be bound’. Dus tot de dag dat mijnheer Benschop in Geneve zijn handtekening komt zetten, zijn deze guiding principles niets meer dan een vriendelijke suggestie.

Tot slot, waarom Syrie? Van alle bedrijven die zaken doen met alle mensenrechtenschendende landen, waarom Shell, en waarom Syrie? Ten eerste worden de principes iets te los geinterpreteerd: “via hun eigen activiteiten bij te dragen” betekent precies dat, de activiteiten zelf moeten direct bijdragen aan de schending. Simpelweg zeggen dat ze olie verkopen aan een land dat mensenrechten schendt is niet genoeg. Ze verkopen ook olie aan de Nederlandse staat, en sla de EHRM rapporten er maar eens op na hoe vaak Nederland daar als schender uitgekomen is. Dus waarom niet Nederland? Waarom niet de VS? Waarom niet China? Oh nee wacht, met China valt goed zaken te doen, laten we die nog maar even niet buitensluiten door deze regels werkelijk na te leven…

6 Martin Holterman 06/09/2011 om 19:22

Ja, dit lijkt me een vrij kansloos betoog. Landen stemmen in de Mensenrechtenraad (en in de GA) voor alllerlei dingen waar ze in werkelijkheid nooit aan gebonden zouden willen zijn. Het IVBPR zelf is het klassieke voorbeeld: Na de Universal Declaration duurde het nog 20 jaar voordat de onderhandelingen ver genoeg gevorderd waren om tot een min of meer bindend verdrag te komen.

7 Tim Staal 07/09/2011 om 12:40

Dank voor al het commentaar op mijn betoog. Ik heb drie korte opmerkingen.

Ten eerste, in mijn betoog spreek ik niet van ‘strijd met internationale regels’ maar van strijdigheid met het document in kwestie. Op de Guiding Principles valt inderdaad veel aan te merken, zowel wat betreft hun niet-bindende status als wat betreft de nog te vage inhoud. Toch is het mijns inziens een belangrijke stap voorwaarts, juist omdat ook bedrijven bij de consultaties over het document betrokken zijn geweest. Je kunt je overigens afvragen waarom algemene regels de goedkeuring van een bepaalde groep/rechtspersoon nodig zouden hebben (MD, MvdS). De belangen van bedrijven worden al voldoende vertegenwoordigd door de respectievelijke staten waarin zij actief zijn.
Ook komen de verantwoordelijkheden van bedrijven niet uit de lucht vallen. De principles vormen een op bedrijven toegespitste toelichting op bestaande verplichtingen (die ze al hebben op grond van door een aantal repliceerders genoemde verdragen).

Ten tweede viel me het cynische realisme op in een paar reacties(PB, MvdS). Zoals met alle internationale normen is de toepassing daarvan het meest oncontroversieel en overtuigend in situaties waar er sprake is van verregaande schendingen. Als een norm zelfs in excessieve situaties niet wordt gerespecteerd, laat staan dat dat het geval zal zijn in meer ‘alledaagse’ schendingen.

Over de ‘çausale link’ tenslotte (PB, PvH, MvdS): als vaststaat dat Syrie zonder de technologische hulp van Shell en andere buitenlandse bedrijven niet aan brandstof en inkomsten kan komen zonder welke schendingen op grote schaal niet mogelijk zijn, dan is denk ik voldoende sprake van een direct verband.

8 MD 07/09/2011 om 14:59

In reactie op: “Je kunt je overigens afvragen waarom algemene regels de goedkeuring van een bepaalde groep/rechtspersoon nodig zouden hebben.” Mijn punt was nu juist dat er een verschil is tussen consensus en (algemeen verbindende) regels. Van een consensus spreek je volgens mij als een bepaalde groep mensen unaniem een (feitelijke) mening heeft. Iedereen vindt dus persoonlijk dat x een goed idee is. In tegenstelling hiermee gelden regels voor iedereen, terwijl het (inderdaad) irrelevant is wat de normadressaten ervan vinden. Het lijkt me ingewikkeld te stellen dat een orgaan een consensus kan uitvaardigen, zoals de bijdrage hierboven lijkt te doen. Zeker als gesproken wordt van een wereldwijde consensus, terwijl de Mensenrechtenraad bestaat uit vertegenwoordigers van slechts 47 lidstaten.

De reden dat ik het aanstip is overigens dat als het gezag van de guiding principles in kwestie minder geroot is dan wellicht op het eerste oog lijkt, het begrijpelijker wordt dat Shell ze negeert. Dat wordt uiteraard anders als de verplichtingen in kwestie ook ergens anders uit voortvloeien, maar dan wordt het vooral belangrijk dat Shell dat ‘ergens anders’ negeert.

9 Paul Kirchhoff 11/09/2011 om 21:55

Een internationaal afgekondigde boycot heeft al weinig invloed op het betrokken land laat staan een symbolische daad als het tijdelijk stopzetten van de bedrijfsactiviteiten van een enkele onderneming in het betrokken land.

Opnieuw een actie voor de buhne van Pechtold cs die geen enkele inhoud heeft. Wanneer kunnen we van de heer Pechtold een initiatief verwachten dat wel iets te betekenen heeft voor de mensen in landen als Syrie?

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: