Staatsrecht in crisistijd: kan een staat failliet gaan?

door GB op 05/03/2009

in Uncategorized

Terwijl we beurskrach na beurskrach moeten zien te verwerken, krijgen we terloops zicht op de astronomische omvang van de staatschuld van de Verenigde Staten. Tijd dus, om de vraag te stellen of een staat failliet kan gaan. Meer specifiek: heeft de Nederlandse rechter de bevoegdheid een vreemde staat failliet te verklaren?

Dat vereist allereerst een rechter die bereid is even de porceleinkast van de buitenlandse betrekkingen binnen te wandelen. Die zijn er wel. In Belgie was er een rechter die doodleuk een procedure tegen Ariel Sharon begon, en het was een Spaanse onderzoeksrechter die Pinochet uit zijn comfortabele pensioenslaap haalde. In Nederland ligt dat niet direct voor de hand, omdat de Nederlandse rechter een ruime traditie heeft van terughoudendheid ten aanzien van buitenlandse betrekkingen. Zie uitspraken van de Hoge Raad over de inzet van kernwapens in NAVO verband en de deelname aan de NAVO luchtacties. (HR 21 december 2001 en HR 29 november 2002)

Toch flakkert er in lagere rechtspraak soms iets van interventionisme op. Het Gerechtshof Amsterdam wilde bijvoorbeeld Bouterse wel berechten. En jawel, er is een rechter die een vreemde staat failliet heeft verklaard: in 1988 verklaarde de rechtbank Den Haag de staat Zaire in staat faillissement. Grote ergernis, uiteraard, bij Buitenlandse Zaken, en het Gerechtshof maakte het dan ook snel ongedaan. Toen de rechtbank Den Haag een jaar later wederom de mogelijkheid openliet om de staat Suriname failliet te verklaren, volgde cassatie in belang der wet. En uiteraard meende de Hoge Raad dat dat niet kon. (HR 28 september 1990, NJ 1991/247)
Karakteristiek voor de Hoge Raad is dat de explosieve vraag van de staatssoevereiniteit onder het juridisch-technische tapijt gepoetst wordt. Als een staat failliet zou worden verklaard, overweegt de Raad, dan zou de curator de post van zo’n staat moeten gaan open maken. En dat kan natuurlijk niet.

Aanvaarding van die rechtsmacht zou impliceren dat een curator met vergaande
bevoegdheden het beheer en de vereffening van het vermogen van een buitenlandse
mogendheid ter hand neemt onder toezicht van een Nederlandse publieke
functionaris. Een en ander zou een volkenrechtelijk ontoelaatbare inbreuk maken
op de souvereiniteit van de betreffende vreemde Staat.

Het zal dus niet lukken om Amerika failliet te krijgen. Wat ik me wel afvraag: kan de Nederlandse rechter de eigen staat failliet verklaren?
1 LD 05/03/2009 om 22:58

Ik begrijp je laatste opmerkingen eigenlijk niet. Hoezo wordt “de explosieve vraag van de staatssoevereiniteit onder het juridisch-technische tapijt gepoetst”? De Hoge Raad stelt toch duidelijk dat sprake is van een inbreuk op die souvereiniteit wanneer een curator, die onder toezicht staat van een rechter-commissaris (dat is waarschijnlijk de bedoelde “Nederlandse publieke functionaris”), zich bezig gaat houden met het beheer van het vermogen van een vreemde staat. Daarom is ook het failliet verklaren van een vreemde staat door de Nederlandse rechter in strijd met het volkenrecht.

Lijkt me eigenlijk heel helder en in lijn met artikel 13a Wet AB. Dat artikel is overigens een reactie op een uitspraak van de Rechtbank Rotterdam van 25 september 1916. In deze uitspraak was de wederpartij van een koopman veroordeeld tot betaling van schadevergoeding omdat het schip van de koopman was verwoest. Tot zover niets bijzonders, maar de wederpartij was wel het Duitse Rijk, en de koopman dreigde het vonnis te executeren door een Duits schip in beslag te laten nemen. Niet echt een actie waarmee een neutraal land als Nederland op het hoogtepunt van de Grote Oorlog veel sympathie wint bij haar machtige oosterbuur. Het schijnt dat de regering de executie verhinderd heeft met een beroep op de volkenrechtelijke onbevoegdheid van de rechter (het Duitse rijk geniet voor de Nederlandse rechter immuniteit, tenzij het deze opgeeft). Pas in 1917 werd artikel 13a Wet AB toegevoegd.

Kan de Nederlandse staat failliet verklaard worden door de Nederlandse rechter? Ik weet het niet. Maar als er ooit een moment geweest is om het faillissement van de Staat aan te vragen…..

2 Anonymous 06/03/2009 om 11:04

Is wel wat sterk uitgedrukt inderdaad. Het achterliggende punt is dat de rechtbank het beroep op immuniteit van jurisdictie had verworpen, en het beroep op immuniteit van executie had begrensd tot tot het uitoefenen van de overheidstaak hier te lande, waaronder begrepen de diplomatieke zending.

De prinicpiele vraag of hier immuniteit van jurisdictie moet worden aangenomen gaat de Hoge Raad uit de weg, althans dat blijft in het midden. In plaats daarvan volgt een opsomming van de vergaande bevoegdheden die een curator zou hebben, inderdaad onder toezicht van de rechter-commissaris, waarbij het openen van post en telegrammen natuurlijk het meest tot de verbeelding spreekt. En juist het optreden van de curator blijkt dan de inbreuk op de soevereiniteit van de vreemde staat te zijn.

De AG stelde voor om vanuit de ‘soevereine gelijkheid en onafhankelijkheid van Staten’ en rechtstreeks voor het anker van de immuniteit van jurisdictie te gaan.

Vorige post:

Volgende post: