Vernietigend over vernietiging

door LD op 24/04/2009

in Rechtspraak

De provincie Noord-Holland, diverse gemeenten en twee openbare lichamen hebben afgelopen woensdag bij de Afdeling bestuursrechtspraak een overwinning op de Kroon behaald. In het geding was de rechtmatigheid van een koninklijk besluit van 10 november 2008, waarbij besluiten van de besturen van de genoemde rechtspersonen waren vernietigd wegens strijd met het algemeen belang. Deze besluiten betroffen het opstarten van gerechtelijke procedures met het oog op het uitwinnen van goederen van het IJslandse Landsbanki – bekend van IceSave – om zo een deel van de 145 miljoen euro die de overheden hadden uitstaan bij de genoemde bank terug te krijgen. Als motivering voor de vernietiging was gegeven dat de pogingen van de provincie en de andere decentrale overheden om via een eigen rechtszaak gelden terug te krijgen van Landsbanki een rechtstreekse inbreuk vormden op het diplomatieke overleg dat de Nederlandse regering op dat moment voerde met de IJslandse autoriteiten. De bevoegdheid van de Kroon om besluiten van de besturen van decentrale overheden te vernietigen staat op zichzelf buiten kijf. De vraag was echter of koning en ministers deze bevoegdheid in casu hadden mogen aanwenden.

De Afdeling is van oordeel dat, gegeven het feit dat hier sprake is van een vernietiging op de grond ‘strijd met het algemeen belang’, een terughoudende rechterlijke toetsing op haar plaats is. Wel geldt dat “mag worden gevergd dat de gronden daarvoor (= voor spontane vernietiging) volledig en begrijpelijk in het vernietigingsbesluit uiteen worden gezet en dat die motivering er blijk van geeft dat de relevante belangen zijn meegewogen bij het nemen van het besluit”. Daar komt in casu volgens de Afdeling nog een bijzondere omstandigheid bij. De Kroon heeft hier namelijk besluiten vernietigd die door de Afdeling als ‘procesbesluiten’ worden bestempeld, dat wil zeggen: besluiten op grond waarvan tot een procedure bij de rechter wordt overgegaan. Zonder deze besluiten hebben de decentrale overheden geen toegang tot de rechter.

En daar heeft de Afdeling grote moeite mee: “Aldus is wezenlijk afbreuk gedaan aan de rechtszekerheid van de bestuursorganen en de rechtspersonen waartoe zij behoren ten aanzien van de daadwerkelijke beschikbaarheid van een hen door de wet geboden rechtsingang, welke rechtszekerheid essentieel is in een democratische rechtsstaat en ten grondslag ligt aan de door de bestuursorganen en de rechtspersonen waartoe zij behoren ingeroepen verdrags- en grondwetsbepalingen.”

Deze zin blinkt uit door haar moeizame formulering. Het hoofdargument lijkt te zijn dat de Kroon met haar handelen afbreuk heeft gedaan aan het nogal brede beginsel van de rechtszekerheid. Materieel komt die afbreuk echter neer op het blokkeren van de toegang van de decentrale overheden tot de rechter. Het recht op toegang tot de rechter wordt ‘door de wet geboden’, maar het is natuurlijk ook een grondrecht (in elk geval voor burgers), verankerd in onder meer artikel 6 van het EVRM. Daar lijkt de Afdeling ook op te doelen met haar verwijzing naar de ‘ingeroepen verdrags- en grondwetsbepalingen’. Ook de democratische rechtsstaat wordt erbij gehaald. Overheden kunnen zich dus ook tegenover elkaar in zekere zin beroepen op rechtsstatelijke uitgangspunten en grondrechten, ook al speelt de Afdeling het in casu via de band van een algemeen rechtsbeginsel en erkent zij nergens een rechtstreekse overheidsaanspraak. Ik ben benieuwd wat A.G. Maris, wiens boek ‘Grondrechten tegen, jegens en voor de overheid’ hier onlangs door GB is besproken, van deze overweging zal vinden.

Het oordeel van de Afdeling over het vernietigingsbesluit is vervolgens vrij hard. Het belang van toegang tot de rechter is door de Kroon helemaal niet meegewogen, en voor de rest is de motivering van het vernietigingsbesluit zwaar onvoldoende: “De wel in het voorliggende vernietigingsbesluit neergelegde motivering is uiterst summier, blijkens hetgeen in rechte alsnog is aangevoerd kennelijk onvolledig en op onderdelen niet begrijpelijk of onjuist”. Op vele punten haalt de Afdeling de argumentatie van de Kroon onderuit. Ook hier vinden we weer redeneringen met een zeker grondrechtelijk karakter. Wat te denken van: “Het argument dat als gevolg van het voeren van een gerechtelijke procedure door de rechtspersonen waartoe de bestuursorganen behoren het beginsel van gelijkheid van schuldeisers wordt doorbroken is bovendien niet valide, reeds omdat dat beginsel door de Nederlandse Staat zelf kennelijk niet wordt gevolgd daar waar de rechtspersonen waartoe de bestuursorganen behoren (…) van de uitkering tot € 100.000,- uit hoofde van het Nederlandse depositogarantiestelsel zijn uitgesloten”. Hier vinden we duidelijk argumenten gebaseerd op het gelijkheidsbeginsel, een algemeen rechtsbeginsel, maar toch ook het grondrecht waarmee onze Grondwet sinds 1983 opent.

Deze uitspraak geeft in elk geval aan dat bepalingen in de Algemene wet bestuursrecht, algemene rechtsbeginselen en rechtsstatelijke uitgangspunten en grondrechten soms zeer dicht bij elkaar kunnen liggen als overheden tegen elkaar procederen. En zo hoort het misschien ook wel.

UPDATE: Prof. Adrienne de Moor (UvA) over de mogelijkheden voor schadeverhaal op BNR

{ 3 reacties… read them below or add one }

1 GB 25/04/2009 om 15:15

Opvallend vind ik ook het gemak waarmee de Afdeling aan het diplomatie-argument voorbij gaat. De grote vrijheid die de staat in de uitvoering van haar buitenlands beleid toekomt, brengt misschien wel met zich mee dat de staat ook gemeenten die voor de voeten lopen mag muilkorven. Dat had naar mijn smaak wel wat meer gewicht in de schaal mogen leggen.

2 Adrienne de Moor 28/04/2009 om 20:05

Kijk even naar de samenstelling van het rechtsprekend college! Voor mij springt erit het argument dat de toegang tot de rechter niet mag worden ontzegd, ook niet aan een publiekjrechtelijk rechtspersoon. Door het besluit over te gaan tot beslaglegging wordt die toegang de facto geblokkerd, want een beslag wordt gevolgd door een procedure bij de burgerlijke rechter over de gegrondheid van et beslag in een vordering. Ja, en Pieter van Dijk ligt art. 6, eerse lid, EVRM natuurlijk nauw aan het hart…

3 Adrienne 28/04/2009 om 21:09

Ja, ik ben niet alleen van de Afdeling Publiekrecht, maar ook van de Afdeling Transploft…

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: