Wanneer is iets eigenlijk een godsdienst in de zin van artikel 6 Grondwet?

door FTG op 23/03/2009

in Grondrechten

Post image for Wanneer is iets eigenlijk een godsdienst in de zin van artikel 6 Grondwet?

De betekenis van “godsdienst” is vaag, onder andere omdat de term verwijst naar een familiegelijkenis. De term familiegelijkenis is verzonnen door Wittgenstein. Hij doelde daarmee op termen waarvoor verscheidene, van elkaar afwijkende, toepassingscriteria gelden. In zijn Philosophische Untersuchungen gebruikt hij het woord spel als voorbeeld. Het woord spel wordt gebruikt voor een aantal gelijksoortige activiteiten, zoals bordspelletjes, kaartspelletjes of balspelen. Toch is er geen definitie te verzinnen die op al deze soorten spellen van toepassing is. Is er bijvoorbeeld altijd een wedstrijdelement betrokken bij een spel? Meestal wel, maar niet altijd: bij patience bijvoorbeeld niet. Zijn alle spelen vermakelijk of amusant? Schaken is niet echt amusant te noemen. Speelt behendigheid altijd een rol? Vaak wel, maar bij roulette bijvoorbeeld niet, etc.

Religie is ook zo’n term waarvoor verscheidene, van elkaar afwijkende, toepassingscriteria gelden. Zo zijn de meeste religies gebaseerd op een geloof in één of meerdere goden, maar niet allemaal, zoals bijvoorbeeld het Boeddhisme. De meeste religies kennen een leven na de dood, maar niet allemaal, zoals bijvoorbeeld sommige Joodse stromingen. Zo zijn er nog wel meer voorbeelden te verzinnen. Het is dus niet mogelijk een definitie van religie te geven zonder een aantal godsdiensten buiten de omschrijving te laten vallen.

Wie moet er dan bepalen wat “godsdienst” is in verband met de toepassing van artikel 6 Grondwet? De overheid? Dat zou natuurlijk niet wenselijk zijn, want als de overheid gaat bepalen wat een godsdienst is en dus wat beschermenswaardig is, dan zou er in feite geen sprake meer zijn van vrijheid van godsdienst; hoogstens van vrijheid van enige godsdiensten. En dat is vermoedelijk niet de bedoeling achter artikel 6.

Moet het dan overgelaten worden aan de gelovigen zelf? Dat lijkt ook niet wenselijk. Als ieder gebaseerd op zijn persoonlijke gevoelens kan bepalen wat een godsdienst is, dan kan alles een godsdienst zijn. Dan wordt de bescherming van artikel 6 dusdanig opgerekt dat het in feite alles beschermt. Bovendien wordt de bescherming die geboden wordt dan te gevoelig voor misbruik. Denk bijvoorbeeld aan het arrest van de Hoge Raad met betrekking tot de zusters van Sint Walberga (BNB 1990, 161). Haar leden claimden een religie te beoefenen, namelijk de aanbidding van Satan. De neutrale buitenstaande beschouwer kon echter weinig verschil zien tussen deze kerk en een bordeel.

De term godsdienst moet dus in zekere mate geobjectiveerd worden, omdat niet alles wat door iemand ervaren wordt als religieuze gevoelens als een godsdienst erkend kan worden. Hoe? Aarass en Vermeulen noemen onder andere als criteria dat er sprake moet zijn van een zekere historische inbedding, een zekere coherente wereldbeschouwing en een stelsel van ethische normen.

Zijn deze criteria werkbaar? Ik denk het niet. Hier wreekt zich onder meer het gegeven dat de term godsdienst naar een familiegelijkenis verwijst. Veel godsdiensten kennen bijvoorbeeld een stelsel van ethische normen, maar niet allemaal. De Romeinse goden stelden geen ethische eisen. Ook het offeren aan de goden was geen ethische plicht, het was alleen wel zo verstandig als je de toorn van een god wilde vermijden. Toch is er hier duidelijk sprake van een religie.

Is een coherente wereldbeschouwing een hanteerbaar criterium? Ook niet. Eén van de centrale leerstellingen van het christendom is dat Jezus en geheel mens is en geheel god. Dat is echter evident onmogelijk. Iemand kan of geheel mens zijn of geheel god, of deels god en deels mens. Tegelijkertijd geheel mens en geheel god zijn is echter een logische onmogelijkheid en daarmee incoherent. Op dit punt zijn nog vele andere voorbeelden te bedenken, ook met betrekking tot andere religies. Maar het christendom is natuurlijk wel een religie, ook al is het niet coherent.

De eis van een historische inbedding is evenmin een hanteerbaar criterium. De auteurs voeren dat criterium vermoedelijk op om genootschappen als de Church of the New Song buiten het religie-begrip te houden. De leden van deze kerk zijn allen gedetineerden die geloven dat zij om vijf uur sherry en steak geserveerd dienen te krijgen. Misschien is enige twijfel met betrekking tot de oprechtheid van deze godsdienstbeoefenaren wel op zijn plaats. Toch geldt voor iedere godsdienst dat er een moment was waarop deze godsdienst ontstond. Waarom zou die religie in de beginfase niet, maar na enig tijdsverloop wel als een godsdienst te kenmerken zijn? In deze visie zou Paulus (voorheen Saulus) toen hij rond 50 na Christus diverse kerken aan het stichten was, geen religie vertegenwoordigen. Dat is toch moeilijk vol te houden.

De zoektocht naar een hanteerbaar criterium gaat dus voort.

{ 6 reacties… read them below or add one }

1 LD 23/03/2009 om 16:24

Prachtig. Hier wordt in drie alinea’s een doorwrocht betoog van een hoogleraar en zijn promovenda onderuit gehaald. En op overtuigende wijze moet ik zeggen. De voorgestelde criteria lijken me tamelijk conservatief: bestaande en erkende godsdiensten worden beschermd, oude religies die toch geen aanhang meer hebben (behalve onder een verwaarloosbaar klein aantal neo-pagans) en nieuwe religies die gewantrouwd moeten worden vallen toevallig buiten het begrip.

Misschien kunnen we in dit verband iets leren van het Verenigd Koninkrijk, waar mensen op de formulieren van de Census in kunnen vullen dat hun religie Jedi is. Veel mensen die Jedi invullen doen dat natuurlijk voor de grap. Slechts een handjevol zal zichzelf echt als Jedi Knight zien. Maar dat neemt niet weg dat wie het Jedi geloof bestudeert een hele reeks ethische normen tegenkomt, waarvan vele zijn overgenomen van het Boeddhisme.

In 2004 werd Chris Cramner in het Verenigd Koninkrijk officieel erkend als satanist en werd hem toegestaan rituelen aan boord van zijn marineschip te verrichten. Ook kreeg hij recht op een ‘proper Satanist funeral’ (http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=41069). Is er iets mis met de erkenning van van satanisme als ‘religie’? Lijkt me niet. Als de rituelen van Cramner een gevaar zijn voor de rechten en belangen van anderen, dan kan zijn godsdienstvrijheid beperkt worden. Net zoals dat bij ‘normale’ godsdiensten kan wanneer de beperkingen zijn voorzien bij de wet, een legitiem doel dienen en noodzakelijk in een democratische samenleving zijn.

Het criterium van het stelsel van ethische normen is inderdaad ondeugdelijk. De Griekse en de Romeinse religies zijn goede voorbeelden van puur op ritueel gebaseerde godsdiensten. Hetzelfde geldt, voorzover ik kan beoordelen, voor het sjamanisme zoals beleden door bijvoorbeeld de Mongolen van Genghis Khan. Idem voor de druiden die sinds de herontdekking van de Keltische identiteit jaarlijks samenkomen bij Stonehenge en daar rituelen verrichten. Overigens, maar dit geheel terzijde, kenden de oude Romeinen geen verbod op godslastering. Zij gingen ervan uit dat de goden dusdanig dicht bij de mensen leefden dat ze zelf wel wraak zouden nemen als ze zich beledigd zouden voelen. Met andere woorden: hier ligt geen taak voor de mens.

Is het probleem met ‘coherente wereldbeschouwing’ niet dat iets volgens de normen van het geloof zelf volstrekt coherent kan zijn, zoals de theorie over de aard van Christus? In het verlengde van jouw voorbeeld: is God almachtig? En zo ja, kan hij dan een steen maken die hijzelf niet op kan tillen? Als het antwoord op die laatste vraag ‘ja’ is, dan is God niet almachtig. Hij kan de steen dan immers niet optillen. Is het antwoord ‘nee’, dan is God zeker niet almachtig. Toch wordt de almacht van God alom geaccepteerd in confessionele kringen. Een verklaring kan zijn dat opvattingen over wat logisch en coherent is in de religieuze context sterk kunnen verschillen.

2 FTG 23/03/2009 om 17:26

Wat betreft dat laatste punt:veel gelovigen gaan er zoals je zegt vanuit dat religie niet vatbaar is voor rationele beoordeling. Maar waarom zou religie daarvoor niet vatbaar zijn? Omdat de meeste religies inderdaad incoherente uitgangspunten kennen? En omdat de feitelijke uitgangspunten niet feitelijk te onderbouwen zijn? Ik zou daar niet uit concluderen dat ze niet vatbaar zijn voor rationele beoordeling, maar dat ze incoherent zijn en bovendien gestoeld op een feitelijke basis die op zijn minst kwestieus is.

Incoherente uitgangspunten zijn binnen religies ook incoherent. Van kwestieuze feitelijke uitgangspunten kun je nog zeggen dat het aannemen daarvan een kwesie van geloof is. Voor een logische onmogelijkheid geldt dat niet; die is in alle gevallen onmogelijk. Uit de paradox die jij als voorbeeld noemt, blijkt dan ook niet dat de regels van de logica voor religies niet gelden. Er blijkt slechts uit dat het concept “almachtig” problematisch is.

Maar goed, stel, for the sake of argument, dat logische maatstaven niet toegepast kunnen worden op religies. Dat maakt het criterium “coherente wereldvisie” nog veel onbruikbaarder. Als het dan namelijk gaat om coherentie zoals aanvaard binnen een religie, dan is the sky the limit: alles is dan coherent. Het criterium verliest dan ieder onderscheidend vermogen.

3 Luc 18/11/2013 om 10:35

SCHAKEN IS WEL AMUSANT!

4 Super De Boer 18/11/2013 om 22:30

8). Je hebt gelijk. Denk ik. Competitieve dingetjes zijn vaak leuk. En worden leuker naarmate men er meer bedreven in is. Dat laatste wordt nog wel eens verward met ‘niet leuk’ of ‘niet amusant’.

5 kuikentje 08/12/2014 om 10:13

Het aangaan van een band met een groter geheel buiten jezelf, als een zinzoeker naar buiten. Dat vind ik zelf wel een mooie. Dan zijn praxis e.d. niet eens aan bod. Ook geeft het alle ruimte aan invulling, vorm etc. Zowel de, in de kern atheïstische, religie van het boeddhisme als juist het godsgeloof van de christenen en het geloof in onpersoonlijke machten van het paganisme, om maar een aantal ideeën te noemen, komen dan aan bod.

6 leo the saint 22/05/2015 om 22:01

Much ado about nothing: alle betogen m.b.t. godsdienst.
Religion is man made! Religie is opgericht, gesticht, noem maar op door de mens. Gebaseerd op geen enkel wetenschappelijk te bewijzen oorsprong. Meeste religies zijn gebaseerd op macht en rijkdom.
Macht corrumpeert absolute macht corrumpeert absoluut.

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: