Wat zegt het staatsrecht?

door GB op 21/04/2012

in Haagse vierkante kilometer

Post image for Wat zegt het staatsrecht?

Nog niets.

Er is geen kabinetscrisis. Want CDA en VVD zijn het nog altijd roerend met elkaar eens. Misschien wel meer dan ooit. En er zijn geen PVV-ministers die met hun ontslag het collective ontslag van alle ministers bewerkstelligen. Wilders heeft zijn ontslag als gedoger aangeboden aan Rutte. In interessante, doch onbekende figuur. Het enige wat doet denken aan een kabinetscrisis is dat Rutte contact heeft gehad met de koningin, ‘omdat de meerderheid aan dit kabinet ontvallen is.’ Zolang er echter nog geen ontslag is aangeboden, is nog geen sprake van de ‘val’ van het kabinet. Dus is er nog geen demissionair kabinet. Dus is er nog geen sprake van een consultatieronde waarin fractievoorzitters kunnen melden of zij verkiezingen wensen en op welke termijn. Eigenlijk is er helemaal niets. Zoals dit kabinet in de berm van het staatsrecht is begonnen door – minstgenomen – enige noviteiten in de formatieprocedure, zo loopt het daarin vast.

Staatsrechtelijk gaat er pas wat rollen als het ontslag van de ministers wordt aangeboden, al dan niet nadat de Tweede Kamer een motie van wantrouwen heeft aangenomen. Dan zitten we onmiddelijk vast aan het nieuwe artikel 139a van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer. Lid 4 daarvan luidt zo:

Na een tussentijdse val van het kabinet kan de Kamer beraadslagen over de wenselijkheid of richting van een nieuwe kabinetsformatie. Het eerste tot en met het derde lid zijn van overeenkomstige toepassing.

Lid 1 tot 3 schrijven een plenaire vergadering voor, met ‘het doel’ een of meer ´informateurs onderscheidenlijk formateurs te benoemen en de door hen uit te voeren opdracht vast te stellen.’ Dat moesten we, zo bleek tijdens de behandeling, interpreteren als het doen van een gezamenlijke voordracht aan de majesteit.

Niemand, ook Rutte niet, pleit voor het alsnog opstarten van de PaarsPlus coalitie, of de Oranje-variant waar het CDA nog bij mee zou doen. ‘Op termijn’ moeten er verkiezingen komen, aldus een grote meerderheid. Dit is in ieder geval een praktijk die past bij de zogenaamde Conventie van 1966, die voorschrift dat het kabinet niet van signatuur mag wijzigen zonder voorafgaande verkiezingen. De vraag zal wel zijn of dit kabinet demissionair wordt en zo snel mogelijk verkiezingen zal uitschrijven, zoals Balkenende IV, of dat er nog een missionair interim kabinet geformeerd wordt, zoals Balkenende III, met een beperkte doelstelling en een duidelijk verkiezingsdatum. Rutte lijkt wel te voelen voor een kabinet Rutte II, met de bijna onmogelijke taak om in een sterk gepolariseerd parlement dat zich opmaakt voor verkiezingen een meerderheid te vinden voor een begroting die overal heel veel pijn gaat doen. De vraag is of de meerderheid hem die kans wil geven. D66, CU en GroenLinks hebben wel eens belangstelling getoond in deze richting. Daarover zal de Kamer debatteren. Beatrix zal daarop wachten. Als, althans, het ontslag daadwerkelijk wordt ingediend, en sprake is van de in artikel 139a lid 4 vereiste ‘val’ van het kabinet. Het is ook denkbaar dat Rutte helemaal geen ontslag aanbiedt, zelf aankondigt in september de Kamer te ontbinden en iedereen uitnodigt zijn opvattingen over de begroting voor 2013 kenbaar te maken.

Hoe dan ook. De enigen die echt hun vingers aflikken zijn tot nog toe de staatsrechtgeleerden.

{ 9 reacties… read them below or add one }

1 eli 21/04/2012 om 20:18

Mooi beeld: de staatsrechtelijke berm. Op zoek naar een olifantenpaadje.

2 olaf 21/04/2012 om 21:40

Is de eenzijdige opzegging van een gedoogakkoord vanwege afgebroken onderhandelingen over een ander, nieuw akkoord wel rechtmatig? En is de reden dat de gedoger de inhoud van het nieuwe akkoord bij een volgende verkiezing niet denkt te kunnen uitleggen aan de kiezers voldoende zwaarwegend? Dat er staatsrechtelijk niets gebeurd betekent slechts dat niemand de opzeggende gedoger verantwoordelijk houdt voor de gevolgen daarvan. In het waterstaatsrecht behoort de berm tot de weg die het ondersteund; in het staatsrecht is de berm helaas een plaats van macht zonder verantwoordelijkheid.

3 JU 21/04/2012 om 22:58

@ Olaf

Het staatsrecht stelt geen eisen aan een gedoger. Die kan zijn gedoogsteun om welke reden dan ook opzeggen. Zelfs in de, sterk door het staatsrecht gereguleerde, Duitse politiek geldt dat politiek vertrouwen “wie die Frage vor dem Traualtar” alleen een kwestie is van degene die het vertrouwen geeft. Als de PVV het vertrouwen opzegt omdat Rutte zijn tanden eens niet gepoetst heeft en men misselijk het Catshuis is ontvlucht, is dat staatsrechtelijk helemaal in de haak. En terecht. Sommige dingen zijn en blijven politiek: er zijn grenzen aan het staatsrecht. Hoe onbegrijpelijk ook trouwens.

@ GB

Inderdaad mooie bermspraak.

Is ontslag aanbieden en dan door als missionair interim-kabinet Ruutte II niet wat merkwaardig? Waarom dan ontslag aanbieden? Na de val van Balkenende II was sprake van een nieuw rompkabinet omdat één van de coalitiepartijen zich terug had getrokken. Dat zou hier niet het geval zijn. Rutte I kan door, mits men maar verkiezingen uitschrijft want dat schijnt vrijwel iedereen graag te willen.

4 Yoeri Roosendaal 22/04/2012 om 10:49

“Lid 1 tot 3 schrijven een plenaire vergadering voor, met ‘het doel’ een of meer ´informateurs onderscheidenlijk formateurs te benoemen en de door hen uit te voeren opdracht vast te stellen.’ Dat moesten we, zo bleek tijdens de behandeling, interpreteren als het doen van een gezamenlijke voordracht aan de majesteit.”

Is dat zo? Tijdens de plenaire behandeling merkte initiatiefnemer Gerard Schouw toch duidelijk op dat voordragen iets anders is dan benoemen. Tegenstander Van der Staaij merkte later in het debat eveneens duidelijk op: “Het gaat niet meer om een voordracht aan het staatshoofd; de Kamer trekt de taak naar zich toe in plaats van die bij het staatshoofd te laten liggen.” Schouw beaamde dat. Welke gezamenlijke voordracht zie je hier dan nog?

5 olaf 22/04/2012 om 11:53

@ JU

Zelfs als het gedoogakkoord louter onder de vertrouwensregel valt, dan is de opzegging ervan door de gedoger onvoldoende om te kunnen zeggen dat de Tweede Kamer het vertrouwen in het kabinet is verloren. De gedoger is niet de Tweede Kamer en vertegenwoordigde die ook niet in het Catshuisoverleg.

Voor een breuk tussen Tweede Kamer en kabinet is dus meer nodig dan eenzijdige opzegging door de gedoger. Ofwel een beslissing van het kabinet tot ontbinding van het parlement en aanbieding van ontslag aan de Koningin, ofwel een beslissing van de Tweede Kamer tot aanvaarding van een motie van wantrouwen.

Kabinet en Kamer moeten dus in debat over de vraag over wat de consequenties van de opzegging door de gedoger moeten zijn. Dat de uitkomst verkiezingen zullen zijn ligt volgens velen voor de hand. Ik zie die ook graag komen, maar er is geen regel die zegt dat het zo moet zijn.

De verantwoordelijkheid voor het vervolg op de huidige situatie waarin moeilijk tot niet geregeerd kan worden ligt dus bij degenen die daarover na debat hebben te beslissen. De verantwoordelijkheid voor het scheppen van die situatie ligt echter niet alleen bij het kabinet maar zeker ook bij de gedoger. Artikel 42 lid 2 Grondwet strekt zich niet uit over de gedoger.

De vraag blijft dus staan of de gedoger verantwoordelijk kan worden gehouden voor een eenzijdige opzegging van het gedoogakkoord. Omdat het geen goed idee lijkt de grenzen van de politieke contractsvrijheid voor te leggen aan de burgerlijke rechter, vroeg ik mij af wat het kabinet en de Tweede Kamer nog richting de gedoger kunnen beginnen, voordat zij de vraag overlaten aan de kiezers.

6 olaf 22/04/2012 om 12:14

PS – Is bijvoorbeeld een door de regeringsfracties in te dienen motie van wantrouwen jegens de gedoger, met het verzoek aan de regering om daaraan het gevolg te verbinden tot ontbinding van de Tweede Kamer over te gaan niet het meest passende middel voor het debat volgende week? Als de meerderheid van de Kamer daarmee instemt, komen er verkiezingen. Afhankelijk van de uitslag kan de Kamer vervolgens haar nieuwe rol bij de (her)formatie van het kabinet oefenen.

7 GB 22/04/2012 om 16:09

@ Yoeri

Dat is wat mij verteld werd door iemand die erbij zat in de tweede ronde en van dit probleem op de hoogte was Heb het niet meer zelf uitgezocht. Maar we zullen zien.

8 CR 23/04/2012 om 10:14

Het is nog best mogelijk dat het kabinet niet demissionair wordt. Over verkiezingen lijkt men het wel eens te kunnen worden. Een ontbindingsbesluit is dan alleen maar de technische handeiing waarmee wordt bewerkstelligd dat er ook daadwerkelijk verkiezingen komen (de Tweede Kamer kan alleen euthanasie krijgen op uitdrukkelijk verzoek). Maar voor het kabinet geldt: zolang het niet zelf onslag neemt of actief wordt weggestuurd, blijft het zitten; ontslag volgt dan, als er tussentijds niks mis gaat, aan de vooravond van de verkiezingen.
Als kabinet en Kamer zich nu richten op een akkoord over de begroting 2013, en men dus elkaar nodig heeft, is het een vorm van sfeerbederf om Rutte in de poep te duwen. En internationaal staat Nederland er sterker voor als een missionair kabinet een begrotingsakkoord weet te bereiken; voor onze kredietwaardigheid en AAA-Status kan dat nog waardevol zijn.
Bovendien hoeft Rutte het Polenmeldpunt niet meer te vergoelijken.

9 GB 23/04/2012 om 11:15

Ja. Dat gedoe met het Polenmeldpunt willen we niet meer horen.

Ik aarzel nog over dat zitten blijven. Dit kabinet zit er op basis van een (deels gedogende) kamermeerderheid die het gedoog en het regeerakkoord wilde uitvoeren. Dat zou dan vervangen worden door een (deels gedogende) meerderheid die iets als ‘de begroting voor 2013 en verkiezingen’ steunt. Zo’n wisseling doorvoeren buiten de formele route via koningin en de geconsulteerde fractievoorzitters om vind ik nogal wat.

Een kabinet zit er uiteindelijk via een koninklijke constructie. De konining vraagt iemand uit te zoeken of er een vruchtbare samenwerking gesmeed kan worden. Dat lukt dan, waarna de koningin een formateur vraagt poppetjes te zoeken. Als dat lukt beedigt de koningin ze. Nu de vruchtbare samenwerking definitief weg is gevallen, dan vind ik er veel voor te zeggen om de formatie in omgekeerde vorm af te wikkelen. Om vandaaruit een missionair kabinet met een duidelijk missie, of een demissionair kabinet met een duidelijk aanpassing van zijn grondslag, terug te ontvangen in een procedure waarin het paleis verzekerd heeft dat iedereen zijn zegje heeft kunnen doen.

Andersom: als de koningin nu formeel buiten spel wordt gelaten, dan zijn er, na de wijziging van 139a RvOTK, wellicht echt andere tijden aangebroken. Tijdens de formatie bleek Rutte al bereid om Beatrix te schofferen. Maar ik neem aan dat bij het CDA-smaldeel de geest van Donner nog een beetje rondwaait.

Reactie achterlaten

{ 1 trackback }

Vorige post:

Volgende post: