Wordt de wet weer onschendbaar?

door JWvR op 07/09/2012

in Grondrechten, Rechtspraak, Uitgelicht

Post image for Wordt de wet weer onschendbaar?

De kans lijkt groot dat Joost Taverne, nummer 44 op de kandidatenlijst van de VVD, na de verkiezingen op 12 september niet terugkeert in de Tweede Kamer. Mocht dat inderdaad het geval zijn, dan zal hij troost vinden in de wetenschap dat zijn partij een door hem uitgewerkt voorstel van rijkswet heeft omarmd om artikel 93 en 94 van de Grondwet te wijzigen. Taverne’s voorstel, dat gisteren aanhangig werd gemaakt, is behoorlijk radicaal. Het beoogt niets minder dan het aloude adagium ‘de wet is onschendbaar’ weer in volle glorie te herstellen. Of het plan van Taverne politiek gezien veel kans van slagen heeft, waag ik te betwijfelen. In staatsrechtelijk Nederland zal het in ieder geval veel tongen losmaken.

Artikel 94 Gw zou, als het aan de VVD ligt, in de toekomst als volgt gaan luiden:

‘Andere binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften dan de wetten vinden geen toepassing, indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.’

Kern van het wetsvoorstel, zo valt in de Memorie van Toelichting te lezen, is om ‘wetten in formele zin uit te zonderen van de in artikel 94 opgenomen rechterlijke toetsing’. Als zodanig zou worden teruggekeerd bij het standpunt dat de regering in 1953 innam. 1953 was het jaar waarin grondwettelijk werd vastgelegd, na jaren van discussie over het onderwerp, dat een ieder verbindende bepalingen van verdragen voorrang hebben op zowel eerder als later tot stand gekomen nationale wetten. De regering was hier niet voor, maar zag zich overvleugeld door een amendement-Serrarens.

Dat de VVD de wens koestert om de rol van de rechter bij de toetsing van verdragen terug te dringen, is al enige tijd bekend. Zoals toen ook op dit blog is beschreven, verscheen eind februari van dit jaar in de NRC van de hand van Taverne, Blok en Dijkhoff een opiniestuk waarin een aantal proefballonnetjes werden opgelaten voor een, in de ogen van de VVD, betere balans tussen parlement en rechter op het terrein van buitenlandse betrekkingen. Die proefballonnetjes waren echter minder verstrekkend van aard dan het voorstel van rijkswet dat gisteren werd ingediend. In februari richtten de liberalen hun pijlen vooral op de vraag wie er moet beslissen of een verdragsbepaling al dan niet ‘een ieder verbindend’ is. Speerpunt was om de interpretatie van verdragsbepalingen zo veel mogelijk weg te halen bij de rechter en exclusief neer te leggen bij de wetgever. Nu is de insteek dat de rechter simpelweg zijn handen af moet houden van wetten in formele zin. Ook al staat vast dat een verdragsbepaling ‘een ieder verbindend’ is.

Het voert te ver om op deze plek het wetsvoorstel en de verschillende argumenten die eraan ten grondslag liggen uitvoerig te behandelen. Ik volsta met een korte bespreking van de essentie van het voorstel, en dat is een bepaalde visie op het systeem van rechtsbescherming in Nederland en, in het verlengde daarvan, op het leerstuk van machtenscheiding. Aan beide aspecten wordt ook in de Memorie van Toelichting aandacht besteed.

Wat in de eerste plaats het aspect van rechtsbescherming betreft, is een vaak aangehaald argument ten faveure van de huidige voorrangsregel in artikel 94 dat het parlement, bij de toetsing van wetsvoorstellen aan verdragen waaraan Nederland zich verbonden heeft, onvoldoende rekening kan houden met de omstandigheden van feitelijke gevallen. Taverne nuanceert dit door op te merken dat hetzelfde argument vooralsnog geen beletsel vormt om artikel 120 Gw te handhaven. Deze nuancering is mij iets te gemakkelijk. Eén van de redenen dat het toetsingsverbod van artikel 120 Gw vandaag nog steeds overeind staat, is vermoedelijk precies dat met artikel 94 Gw een soort van tegenwicht in het leven is geroepen. Dat tegenwicht zal door het plan-Taverne worden weggehaald. Stellen, zoals Taverne doet, dat dit probleem kan worden ondervangen door gebruikmaking van het recht van petitie (artikel 5 Gw) klinkt niet erg geloofwaardig.

In de tweede plaats vloeit het voorstel van de VVD voort uit een bepaalde conceptie over de trias. Aangezien de (democratisch gelegitimeerde) wetgever door de Grondwet de bevoegdheid is toebedeeld om wetten te maken en verdragen goed te keuren, is het volgens de liberalen logisch dat hij ook het eindoordeel heeft over de betekenis ervan. Theoretisch gezien is dit goed verdedigbaar. Volstrekt logisch is het echter niet. Machtenscheiding impliceert immers ook machtsevenwicht. Er zijn maar weinig Westerse landen waarin (formele) wetten compleet immuun zijn voor rechterlijke controle. Zelfs de Britten hebben hier inmiddels deels aan toegegeven.

Tot slot nog een opmerking over de redactie van het voorstel van rijkswet van Taverne. Om voor mij onbegrijpelijke redenen heeft de indiener het nodig geacht om, naast bovenstaande wijziging van artikel 94 Gw, ook voor te stellen dat artikel 93 Gw wordt aangepast. En wel door aan laatstgenoemde bepaling de zinsnede ‘behoudens voor zover bij de wet anders is bepaald’ toe te voegen. Een dergelijke amendering lijkt mij overbodig; in ieder geval wanneer het doel van het voorstel is om de wet weer helemaal onschendbaar te maken. Met genoemde zinsnede probeert Taverne te bereiken dat de kwestie of verdragsbepalingen als ‘een ieder verbindend’ kunnen worden gekwalificeerd bij het parlement komt te liggen. Als artikel 94 Gw gaat luiden zoals hierboven is weergegeven, doet dat voor wetten in formele zin echter niet ter zake. Die liggen, los van het karakter van verdragsbepalingen, op grond van de nieuwe bewoordingen van artikel 94 Gw namelijk buiten het bereik van het toetsingswapen van de rechter. De nieuwe redactie van artikel 93 Gw zou daarom alleen van belang zijn voor de ‘andere binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften dan de wetten’. Daar rept de MvT echter met geen woord over.

{ 9 reacties… read them below or add one }

1 Martin Holterman 08/09/2012 om 15:55

Waarom staat in dit voorstel geen uitzondering voor EU-recht? Want me dunkt dat een poging om direct werkend EU-recht niet meer direct werkend te maken toch wel een groot probleem zou geven.

Gewoon vanwege mooi, nog maar weer eens de essentiële passage uit Van Gend & Loos:

The Community constitutes a new legal order of international law for the benefit of which the states have limited their sovereign rights, albeit within limited fields and the subjects of which comprise not only member states but also their nationals. Independently of the legislation of member states, community law therefore not only imposes obligations on individuals but is also intended to confer upon them rights which become part of their legal heritage. These rights arise not only where they are expressly granted by the treaty, but also by reason of obligations which the treaty imposes in a clearly defined way upon individuals as well as upon the member states and upon the institutions of the community.

2 JU 08/09/2012 om 21:47

Wat betreft het laatste punt.

De ratio lijkt mij te zijn, dat ook lagere regelgeving dan door de formele wetgever kan worden geïmmuniseerd. En gelet op de grote hoeveelheid bestuurswetgeving, zou dat een regeringspartij niet slecht uitkomen.

Stel bijvoorbeeld dat de regering in een kaderwet zeer ruime bevoegdheden is verleend, die bij Amvb zodanig disproportioneel worden ingevuld dat strijd met het EVRM ontstaat. In het huidige voorstel kan de rechter dan niet meer toetsen als in die kaderwet meteen maar is bepaald dat het hele EVRM niet geacht moet worden een ieder verbindende kracht te hebben.

Overigens zou toetsing aan de Grondwet in zo’n geval nog wel kunnen, mits tenminste de formele wet de grondrechtenschending niet dwingend voorschrijft. In zoverre gaat het voorstel dus nog verder dan het huidige 120 Gw.

3 a.zecha 09/09/2012 om 02:13

Een typische Haagse manoeuvre die duidelijk voortgaat op de weg naar een nationalistisch staatsbestel dat grotendeels de democratische trias politica terzijde schuift en wil vervangen door verstrengeling van politieke machten met die op de kapitalistische liberale markt.
In de historische praktijk leiden dergelijke asymmetrische machtsverhoudingen veelal tot totalitaire bestuursvormen.
Door verkiezingen wordt er een democratisch imago gecreëerd dat als elk imago weinig met een werkelijke democratie van doen heeft.
Het Derde Rijk in de vorige eeuw geeft er m.i. een goed beeld van zulk een democratie.
Irak, Afghanistan en de Gazastrook zijn voor veel Nederlandse burgers meer aanvaardbare voorbeelden van regimes die – naar “westelijke” maatstaven democratisch zijn gekozen – dan het voorbeeld van het Derde Rijk.
Op: http://www.publiekrechtenpolitiek.nl/vvd-op-de-bres-voor-de-nationale-staat/
heb ik een eerste reactie geschreven die nog onverkort geldt en na lezing van het onderhavig artikel.

Daarenboven verdragen weinig politieke machthebber met totalitaire ambities oordelen van onafhankelijke rechters en deswege zijn alle Nederlandse politieke partijen mordicus tegen een Nederlands Constitioneel (Hoog) Gerechtshof.
Zij morren over de uitspraken van Europese rechters die zich op geratificeerde Europese rechtsverdragen baseren.
Wellicht is de uitkleding van de Nederlandse Grondwet nog niet zover gevorderd dat de partijvertegenwoordigers “veilig” kunnen overgegaan op de instelling van een nationaal constitioneel (hoog) gerechtshof.
In mijn visie hebben rechtzoekende Nederlandse inwoners indirect baat bij de Europese jurisprudentie vermits Nederlndse rechters de Euroese jurisprudentie niet terzijde (kunnen?) schuiven tot ongenoegen van vele Nederlandse politici, die de nationale wetten (zoals bijvoorbeeld de decretoire AMvB”s) willen laten voorgaan.
a.zecha

4 Martin Holterman 09/09/2012 om 20:08

Antwoord op mijn eigen vraag, uit de MvT:

Benadrukt moet worden dat de voorgestelde Grondwetswijziging geen gevolgen heeft voor de werking van bepalingen en besluiten in het kader van de Europese Unie. Het recht van de Europese Unie werkt geheel los van het Nederlandse recht door in onze nationale rechtsorde. In 1963 heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie reeds vastgesteld dat de Gemeenschap in het volkenrecht een nieuwe rechtsorde vormt, die rechtstreeks verbindend is. Deze structuur is in overeenstemming met artikel 92 van onze Grondwet.

5 MN 10/09/2012 om 08:54

Naar aanleiding van Holterman die citeert uit de MvT:

“Deze structuur is in overeenstemming met artikel 92 van onze Grondwet.”

Laat dat nu net weer roodkoperen flauwekul zijn. Buitenwerkingstelling van grondwettelijke bepalingen (hetgeen het EU-recht pretendeert te doen en hetgeen Taverne hier, net als eerder de Hoge Raad op een sombere dag in november 2004, erkent), vergt verdragsgoedkeuring op de wijze als voorzien in art. 91 lid 3 Grondwet. En dat is niet gebeurd. De clausulering van art. 92 was hierop bij uitstek van toepassing geweest. Doordat de verdragsgoedkeurder geen van de EU-verdragen op bijzondere wijze heeft goedgekeurd, kunnen nationaalrechtelijke organen niet anders dan oordelen dat EU-recht grondwetsconform is (toetsingsverbod!). En dat maakt onvermijdelijk dat de art. 93 en 94 gewoon van toepassing zijn op EU-recht. Jammer dat Taverne dat niet heeft gezien.

6 JWvR 10/09/2012 om 09:56

@JU: dat klinkt plausibel. Vreemd alleen dat je dit op geen enkele manier uit de MvT haalt. Lees de artikelsgewijze toelichting in de MvT er maar een keer op na. Het lukt mij niet om daar chocola van te maken.

@Martin Holterman en MN: zuiver geredeneerd zou het voorgestelde nieuwe regime, met het oog op het indertijd niet toepassen van 91 lid 3, inderdaad ook voor EU-regelgeving consequenties moeten hebben. Zoals MN zelf ook memoreert, hechten maar weinig mensen in Nederland hier helaas belang aan. Niettemin opvallend, gezien de geest van zijn voorstel, dat Taverne Costa/ENEL zo ondubbelzinnig omarmt.

7 Super De Boer 11/09/2012 om 00:53

Dit voorstel is waarschijnlijk gericht op het zo veel mogelijk beperken van de invloed van ‘softe’ verdragen, waar individuen allerlei rechten aan kunnen ontlenen, mits de griffierechten zulks nog toelaten (ik heb die cpb-doorrekeningen eens wat nader bekeken, en wat ik je brom, van die discussie zijn we ook nog niet af).

Tegelijkertijd zeg ik als advocaat van de duivel, waar ik niet specifiek de heer Taverne mee bedoel, dat elk voordeel z’n nadeel hep en dat een dergelijke Grondwetswijziging wel een flinke impuls kan betekenen voor de bestuurskracht (in elk geval die van het Rijk).

Belangrijker nog: rechters worden niet gekozen, parlementariërs wel. Rechtvaardigt dat niet dat laatstgenoemden de bovenste punt vormen van de driehoek die Trias heet? Dat vind ik voor een echte democraat best een te verdedigen lijn.

Desalniettemin ben ik tegen, al was het maar omdat de ‘ieder verbindendheid’ van verdragsbepalingen’ m.i. niet 5 x per decennium van kleur dient te verschieten. We hebben rust nodig op de verdragsrechtenmarkt.

@GB: ik ben eruit. Ga voor het eerst in mijn leven CDA stemmen, meer specifiek Pieter Omtzigt. Ik verwacht hier een expliciete credit voor 8) Mocht die credit uitblijven, dan zal ik helaas genoodzaakt zijn de levensloop van Bas en Aad van Toor te verwerken in toekomstige bijdragen van mijn hand 🙂

8 GB 13/09/2012 om 16:13

@Superdeboer Nu maak je het lastig. Ik wil best aan het CDA-partijbureau vragen om je een doosje Mona Keijzer-pennen te laten opsturen, maar een permanente referentie aan Bassie en Adriaan lijkt me ook wel wat. Zal ik de roulette laten beslissen?

9 Super De Boer 13/09/2012 om 18:01

Nee, in Godesnaam geen roulette meer. Maar ook geen doos met Mona Keijzer-pennen alsjeblieft. Als die kinderschaar die ik hier in huis herberg – ja hee….ik ben ook maar een mens, en een mens gaat ook niet zomaar CDA stemmen 🙂 – die pennen te pakken krijgt, zit er binnen een kwartier één in mijn rug.

De credit kun je ook houden inderdaad, Pieter moet natuurlijk wel nog even het lekkende dak van de vlaktaks repareren. Fluitje van een cent overigens, zo gepiept.

Een Mona Keijzer-boekje, met plaatjes, zou dat kunnen? Man, er is nog een kiezersmarkt van ongekende omvang te veroveren.

🙂 Dat ga ik eens aan de binnenkant van mijn ogen bekijken!

Eerst nog even bidden voor Martijn van Helvert, die als ik het zo gauw bekijk het veld zal moeten ruimen voor 50-plus versie 4.39, toch?

Laatste opmerking nog: ik heb al weken maar één mp3’tje op mijn mobiel (los van de tune van Radio Tour de France dan, maar da’s andersfunctioneel). Eén! Precies 1!! Viva la vida van Coldplay, inderdaad.

En geen grap. De raven. ON-GE-LOOF-E-LOOS.

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: