Ondertussen in Letland en Wisconsin: ontkiezingen

door RvdW op 19/07/2011

in Buitenland

De Nederlandse bevolking mag zich eens in de vier, of deze keer zelfs vijf jaar uitspreken over de samenstelling van de Tweede Kamer. Wie na enige tijd ontevreden is over het functioneren van de verkozen parlementariërs, heeft pech gehad. Zelfs al daalt hun steun in de peilingen tot het nulpunt en is het Malieveld dagelijks afgeladen vol, zolang de regering de ontbinding van de Kamer niet uitspreekt, staat de kiezer machteloos. Kan dat niet wat democratischer?

Geheel anders zijn de spelregels in Letland en Wisconsin. In ‘the Badger State’ wordt vandaag de eerste van negen zogenaamde recall elections georganiseerd, waarin de kiezers de macht hebben om ‘hun’ senator in het hogerhuis van de staat in te ruilen voor een ander. In de middelste der Baltische republieken besluit de bevolking aanstaande zaterdag in een referendum zelfs over het lot van alle leden van de Saeima, het unicamerale parlement. Ontkiezingen dus: de mogelijkheid voor kiezers om hun volksvertegenwoordigers nog voor het verstrijken van hun ambtstermijn te vervangen.

In beide gevallen vormden uitzonderlijke politieke ontwikkelingen de aanleiding voor de stembusgang. In Wisconsin maakten de Republikeinen, die afgelopen november beide huizen van het parlement en het gouverneurschap veroverden, snel gebruik van hun nieuwverworven machtspositie om wetgeving op te stellen waarin de vakbonden aan nauwe banden worden gelegd. In de Senaat is voor fiscale wetgeving echter een quorum van twintig van de drieëndertig senatoren vereist en dat was precies één meer dan het aantal Republikeinen. De veertien Democraten verlieten daarop in ijltempo de staat om een stemming te verhinderen en bleven wekenlang op de vlucht tot de Republikeinen een uitweg bedachten, alle fiscale clausules uit de wet schrapten en hem alsnog aannamen. De gemoederen waren toen echter al zo verhit dat beide zijden besloten om ontkiezingen van de hen onwelgevallige senatoren uit te lokken.

Het referendum in Letland is een voorlopig hoogte- (of diepte)punt in de strijd tegen corruptie in de Saeima en de al te nauwe banden tussen parlement en zakenwereld. Directe aanleiding voor voormalig president Valdis Zatlers om het referendum uit te schrijven, was de weigering van de Saeima op 26 mei jongstleden om de immuniteit van Ainārs Šlesers, parlementariër én zakenman, op te heffen zodat de anticorruptiepolitie zijn huis kon doorzoeken. Het besluit van Zatlers kwam op een opmerkelijk moment, omdat hij hoopte nog geen week later door het parlement een tweede termijn te worden gegund. Die herverkiezing kwam er natuurlijk niet meer van, maar hopend op een succesvol referendum heeft Zatlers inmiddels besloten een eigen partij op te richten en in de herfst een gooi te doen naar het premierschap.

De twee ontkiezingen vinden plaats volgens compleet verschillende modaliteiten, iets wat o.a. samenhangt met de twee verschillende kiesstelsels die bij verkiezingen voor de Senaat en de Saeima worden gehanteerd: respectievelijk een meerderheidsstelsel met enkelvoudige districten en een stelsel van evenredige vertegenwoordiging.

In Wisconsin kunnen de senatoren enkel individueel worden ontkozen. Het initiatief moet er worden genomen door boze burgers die comités oprichtten om in hun district binnen zestig dagen voldoende handtekeningen voor een recall election te verzamelen (ten minste een kwart van het aantal stemmen dat bij de laatste gouverneursverkiezingen in het betrokken district werd uitgebracht). Dat is een stevige horde: zeven van de zestien comités slaagden er dit voorjaar niet in de benodigde ondersteuning te krijgen. Zijn voldoende handtekeningen door de autoriteiten geldig bevonden, dan wordt al zes weken later een verkiezing georganiseerd, waarin de zittende senator mag proberen zijn mandaat te verdedigen.

Een bijzonderheid doet zich voor wanneer zich meerdere tegenkandidaten melden: dan wordt na zes weken eerst een primary georganiseerd en vindt pas vier weken later de echte verkiezing plaats. Omdat de Republikeinen denken dat hoe later de recall elections plaatsvinden, hoe meer de woede over hun gedrag in de winter zal zijn weggeëbd, hebben ze niet alleen primaries afgedwongen in twee races waarin Democratische senatoren hun zetel verdedigen (door telkens naast een echte Republikeinse tegenstander ook een nepkandidaat naar voren te schuiven), maar ook in de zes races waarin Republikeinse senatoren hun zetel verdedigen (door telkens een Republikeinse partijactivist naar voren te schuiven als Democratische nepkandidaat). Of dat nou zo’n verstandige politieke zet is, kan worden betwijfeld: in één geval ging het alvast gruwelijk mis, toen de echte Republikeinse kandidaat te weinig handtekeningen bleek te hebben verzameld om te mogen meedoen en nu enkel de nepkandidaat op het stembiljet staat…

In Letland is een ontkiezing alleen mogelijk voor alle honderd parlementariërs tegelijk. Hoewel het referendum van as. zaterdag werd uitgeschreven door de president, heeft sinds 2009 ook het Letse electoraat zelf het recht om een ontkiezingsreferendum uit te schrijven wanneer tien procent van de kiezers daarvoor een handtekening zet. Dat mag dan (net als in Wisconsin trouwens) niet binnen een jaar na de laatste verkiezingen. De president is niet gebonden aan die termijn, wat goed uitkwam nu de Saeima vorig jaar oktober nog nieuw was samengesteld. Is een meerderheid van de stemmen in het referendum uitgebracht voor ontkiezing, dan wordt het parlement geacht te zijn ontbonden en vinden binnen twee maanden nieuwe verkiezingen plaats.

Is het Letse referendum zaterdag succesvol, dan is het de eerste keer dat in een Europees land de bevolking het parlement naar huis stuurt. Hopelijk kan deze ontkiezing het wantrouwen van het electoraat in de Saeima (dat het vertrouwen geniet van slechts 9 procent van de bevolking) doen afnemen. Heel veel democratischer kan het in elk geval niet.

{ 1 reageer… read it below or add one }

1 Martin Holterman 19/07/2011 om 14:43

Voor de echte juristen is hier nog een geinig probleem: Voor de federale congresverkiezingen in de VS is de machtsverdeling als volgt:

The times, places and manner of holding elections for Senators and Representatives, shall be prescribed in each state by the legislature thereof; but the Congress may at any time by law make or alter such regulations, except as to the places of choosing Senators.

Betekent dit dat een individuele staat (of, sinds het aannemen van het 17e amendement, de kiezers in een individuele staat) zijn senator mag ontkiezen? Er schijnt wel wat precedent voor te zijn uit de 19e eeuw, maar het was nooit helemaal duidelijk of dat een kwestie van politiek was of staatsrecht. In elk geval is het vorig jaar voorlopig opgehelderd door het Hoogerechtshof van New Jersey. Het mag niet:

http://volokh.com/2010/11/18/recall-of-u-s-senators-is-unconstitutional-says-the-new-jersey-supreme-court/

http://lawlibrary.rutgers.edu/courts/supreme/a-86-09.opn.html

Reactie achterlaten

Vorige post:

Volgende post: